De Oogst 2001 — 2010 (1)

Vori­ge week (vrij­dag 2 juli 2010) begon in de NRC een nieu­we serie boek­be­spre­kin­gen. Ik citeer: “De jaren nul barst­ten van de spraak­ma­ken­de non-fic­tie – van ‘No Logo’ tot ‘Dead Aid’. In de serie ‘De Oogst 2001 – 2010’ elke week een boek dat onze blik op de wereld ver­an­der­de.” De aftrap wordt gedaan aan de hand van het boek ‘Radi­ca­le Ver­lich­ting. Hoe Neder­land­se den­kers het gezicht van onze cul­tuur voor­goed ver­an­der­den.’ Het is geschre­ven door Jona­than Israel en ver­scheen als ‘Radi­cal Enligh­ten­ment’ begin 2001.

Bij de auteur had ik in eer­ste instan­tie heel even­tjes een soor­te­ment van ‘Yes-gevoel’. Een kort moment waan­de ik mezelf in het selec­te groep­je ‘Spraak­ma­ken­de Boe­ken lezers’, maar al snel moest ik mezelf uit een ont­ken­nings­fa­se zien te halen. Ik had het des­be­tref­fen­de boek niet gele­zen. Wel een ande­re titel van hem, name­lijk ‘Dut­ch pri­ma­cy in World Tra­de 1585–1740’. Eén van de zeld­za­me keren dat ik tij­dens mijn stu­die­tijd een boek slechts met de aller­groot­ste moei­te heb uit­ge­le­zen. In mijn her­in­ne­ring is het een onein­di­ge opsom­ming van han­dels­wa­ren die wij, Neder­lan­ders, over de gehe­le toen­ma­lig beken­de wereld ex- en impor­teer­den. Ruim­schoots aan­ge­vuld met tabel­len en gra­fie­ken.

Toch wel nieuws­gie­rig gewor­den of het echt zo ver­schrik­ke­lijk was, zocht ik het boek op. En geluk­kig had mijn geheu­gen me deze keer niet voor de gek gehou­den. Voor­beeld­je? Ik sla een wil­le­keu­ri­ge pagi­na open en lees over de Spaan­se aan­val­len (eer­lijk waar, puur toe­val!) op onze haring­vloot van­af de jaren 1625:
“All of the Dut­ch fis­hing ports felt the weight of the Dun­kirk offen­si­ve, the hae­mor­r­ha­ge con­ti­nuing down to 1646. For some of the Maas fleets we have sta­tis­tics which indi­ca­te the sca­le of the los­ses. The Schie­dam her­ring fleet cau­ght one third less her­ring in the 1620s than in the pre­vious deca­de, and in the 1630s regis­tered the lowest catch over a deca­de in the town’s his­to­ry from the ear­ly sixteenth cen­tu­ry down to 1720. For Zee­land and the West Fri­si­an ports we lack com­pa­ra­ble data.”
Ik zal jul­lie de bij­ge­voeg­de sta­tis­tie­ken en trend­ana­ly­ses bespa­ren. De strek­king moge dui­de­lijk zijn. Inclu­sief noten en index is het geheel 462 pagina’s dik.

Wat zou deze Jona­than Israel dan nu in 2001 geschre­ven heb­ben dat het vol­gens Arnold Heu­ma­kers past in het door hem gehan­teer­de selec­tie­cri­te­ri­um: “het feit dat een boek in het col­lec­tie­ve geheu­gen woont als een begrip – de ‘bot­sing der bescha­vin­gen’, het ‘ein­de van de geschie­de­nis’.”
In zijn ogen heeft het te maken met het feit dat kort na ver­schij­nen van het boek ‘Radi­cal Enligh­ten­ment’ de aan­val op de Twin Towers plaats­vond. Al snel werd dit gezien als een aan­val op de Wes­ter­se bescha­ving. En toen uit­ge­legd moest wor­den waar die bescha­ving dan wel uit bestond, werd over­we­gend ver­we­zen naar ‘de Ver­lich­ting, als de bron van onze belang­rijk­ste secu­lie­re waar­den’. Zo ont­stond een behoef­te om meer te weten te komen over die Ver­lich­ting. Wel­nu, het boek van Israel vol­deed per­fect aan deze vraag. Het was gede­tail­leerd van opzet (kan ik me iets bij voor­stel­len), up-to-date en lees­baar geschre­ven (dit laat­ste kost me meer moei­te om er iets bij voor te stel­len). Israel werd een veel­ge­vraagd spre­ker om uit­leg te geven over de the­se dat de Islam nooit een Ver­lich­ting heeft gekend en dat daar­door vrij­heid en tole­ran­tie, als­ook de schei­ding van kerk en staat veel min­der een rol van bete­ke­nis heb­ben gekre­gen.

In 2007 heeft Israel een ver­volg uit­ge­bracht, ‘Enligh­ten­ment Con­te­sted’ dat meer aan­slui­ting zocht bij het debat dat sinds Sep­tem­ber 2001 was gevoerd. Dat kwam hem op kri­tiek te staan van­we­ge het ‘ana­chro­nis­ti­sche’ gehal­te van zijn betoog. Het was alle­maal net iets te sim­plis­tisch toe­ge­schre­ven van­uit de nog­al cha­o­ti­sche en diver­se gebeur­te­nis­sen tij­dens de Ver­lich­ting naar onze hui­di­ge opvat­tin­gen over secu­la­ri­sa­tie en demo­cra­tie. Als­of het alle­maal van­zelf­spre­kend was.
Toen ik het arti­kel van Heu­ma­kers uit had, betrap­te ik mezelf er op dat ik eigen­lijk ner­gens ech­te dui­de­lijk­heid ver­kreeg over het feit waar­om dit boek in ons col­lec­tie­ve geheu­gen woont. Er zijn in de afge­lo­pen 10 jaar ande­re boe­ken ver­sche­nen die ik (nog) niet heb gele­zen, maar waar­van de bekend­heid (en de stel­ling­na­me) des­on­danks bij mij bekend is. Zoals bij­voor­beeld het al eer­der aan­ge­haal­de boek van Nao­mi Klein, ‘No logo’.

Als we het dan toch over de Ver­lich­ting heb­ben, dan grijp ik terug op een ander boek uit mijn stu­die­tijd, en wel een­tje van Peter Gay, ‘The Enligh­ten­ment. An inter­pre­ta­ti­on’ uit 1969. Dit was in mijn opi­nie zeker een uiterst lees­baar boek. Ook breed opge­zet en up-to-date. Voor­al de hoofd­stuk­ken over ‘The sci­en­ce of man’, ‘The sci­en­ce of soci­e­ty’, ‘The poli­tics of dec­en­cy’, ‘The poli­tics of expe­rien­ce’ en ‘The poli­tics of edu­ca­ti­on’ heb ik vaker dan een­maal gele­zen. De ver­an­de­ren­de opvat­tin­gen over tole­ran­tie beschreef Gay op deze manier:
“The most pro­mi­nent casu­al­ty of this attack on tra­di­ti­on was the idea of hier­ar­chy, the idea that soci­e­ty is divi­ne­ly, eter­nal­ly orde­red in ranks. […] the pre­pon­der­ant poli­ti­cal thought of the Enligh­ten­ment, a kind of snob­bish libe­ra­lism, at least envi­si­o­ned the pos­si­bi­li­ty, and pro­clai­med the desi­ra­bi­li­ty, of a soci­e­ty open to talents, in which com­mo­ners, even from poor cir­cum­stan­ces (espe­ci­al­ly if they were men of let­ters) might rise to posi­ti­ons of influ­en­ce, wealth, and sta­tus. Rea­son, abi­li­ty, even luck, rather than birth, were the cri­te­ria by which the phi­lo­sop­hes wan­ted men to be jud­ged in soci­e­ty.”
Ik weet nog dat ik al lezen­de ver­liefd werd op de Ver­lich­ting.

Maar ik ga als­nog het boek van Israel bestel­len en zien of hij dezelf­de vlam kan doen opwak­ke­ren.
En als laat­ste ben ik natuur­lijk benieuwd welk boek deze week (vrij­dag 9 juli 2010) uit­ver­ko­zen is om in De Oogst opge­no­men te wor­den. Zal het er dit­maal wel een­tje zijn die ik gele­zen heb?
Ik hou jul­lie op de hoog­te.

~ ~ ~

3 Comments

  1. Inder­daad, het zijn wel alle­maal van die boe­ken die je ‘gele­zen moet heb­ben’ maar niet gele­zen hebt. Ik heb deze pil van Israel gedeel­te­lijk gele­zen. Biedt wel een hel­der inzicht in de denk­beel­den van Spi­no­za, voor­al ook bezien in het licht van zijn tijd.Misschien is dit boek wel heel inte­res­sant te lezen tegen de ach­ter­grond van het hui­di­ge Wil­ders-tijd­perk. Het roept bij­na een wee­moed op naar de tijd van de Repu­bliek. Al betwij­fel ik ern­stig of de idee­ën van Spi­no­za ook de idee­ën van de man op straat waren.Overigens heb ik wel het idee dat de arti­ke­len van tip­ge­ver Arnold Heu­ma­kers ook snel dezelf­de wer­king heb­ben als het boek van Israel. Ik ben snel gegre­pen door de ope­ning, maar na een ali­nea of 2/3 ver­dwaal ik in een spin­web van infor­ma­tie.

  2. Grijs is er in vele tin­ten. Het is net hoe genu­an­ceerd je het bekijkt, dan wel beschrijft. Aan­wak­ke­ren­de vlam­men en de mate van ver­lich­ting zul­len de nuan­ces in het juis­te licht stel­len.

  3. Inmid­dels is de vol­gen­de titel bekend: Grijs ver­le­den, door Chris van der Heijden.Ook niet gelezen…Maar over het onder­werp, het door­bre­ken van het gang­ba­re zwart-wit (fout-goed) den­ken m.b.t. WO-II valt genoeg te schrij­ven. Bin­nen­kort meer.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *