Communisme, sex en leugens – Maria Genova

In een zoveelste poging om hier verslag te doen van mijn leeservaringen, deze keer aandacht voor het boek ‘Communisme, sex en leugens’ van Maria Genova.
Het is haar eerste boek en verscheen in maart 2007.

Het kansloze aspect betreft hier natuurlijk mijn geregeld tot maximale stilstand vallende leesperiodes. Weken die voorbij vliegen vanwege allerhande projectwerkzaamheden en die geen enkele ruimte bieden om daarnaast nog van een goed boek te kunnen genieten. Of, heel soms, enkele dagen van relatieve rust waarin dan eindelijk een boek van begin tot eind kan worden uitgelezen, maar waarna dan weer niet de tijd genomen kan worden om er verslag van te doen. Dus, bij voorbaat kansloos in die zin dat het misschien weer een eenmalige oprisping is om vandaag een leeservaring te willen delen.

Zoals nu over ‘Communisme, sex en leugens’, een boek wat ik vanochtend met een tevreden gevoel heb uitgelezen. Het vertelt op een uiterst onderhoudende wijze de gang naar volwassenheid van een jonge vrouw (aangeduid als Mer) in Bulgarije ten tijde van het communisme. Om dan plotseling geconfronteerd te worden met het verdwijnen van alle zekerheden van datzelfde communisme, gesymboliseerd door de afbraak van de Berlijnse muur. Overal wordt de gevestigde politieke elite vervangen door nieuwe gezichten, al dan niet hardhandig daartoe gedwongen. Het volk juicht, want een nieuwe tijd is aangebroken. Het juk wordt afgeworpen.

Binnen korte tijd is er van alle euforie onder een groot deel van de bevolking echter niets meer over. Het is bitter ontwaken in een nieuwe realiteit van kil kapitalisme waar de kloof tussen arm en rijk te breed is gebleken om de overstap te maken. Deze zichtbare scheiding is vele malen confronterender dan de oude situatie waar eenieder in dezelfde situatie zat.

Het was een onmiskenbare paradox: tijdens het communisme hadden de meeste mensen genoeg geld, maar ze konden daar haast niets mee kopen, nu waren de winkels overvol met westerse spullen, maar de meeste mensen hadden geen geld. [p.173]

Natuurlijk zijn er in de loop der jaren na ‘89 al veel persoonlijke getuigenissen verschenen van hen die opgroeiden onder het juk van een oost-europees centralistisch regime waar gepoogd werd alles en iedereen te controleren. En daar is dit boek zeker niet uniek in. Wat mij vooral aansprak is de manier waarop Mer probeert van haar kant een zekere controle over haar leven te behouden. Heel bekwaam probeert zij door observeren en handelen uit te vinden waar de grenzen liggen van de vrijheid die zij zoekt. Behoedzaam om niet het gevaar te lopen bepaalde verworvenheden kwijt te raken, maar ook op zijn tijd doortastend handelend om gebruik te maken van ruimtes die zij ziet.

Vooral op het terrein van de liefde ontwikkelt zij zichzelf tot een ervaren speelster. In een niets ontziende jacht naar ‘de ware’ maakt Mer contact met vele mannen. Al van jongs af aan probeert zij ervaring op te doen met zoveel mogelijk verschillende types. Maar haar maagdelijkheid is haar heilig. Zij vergelijkt haar zoektocht met haar leesgedrag.

Ik keek eerst naar het boekomslag en als ik die aantrekkelijk vond, begon ik met lezen. Mensen zijn net boeken: het gaat om de binnenkant, maar iedereen ziet eerst de buitenkant. Soms ging ik iets te lang door met lezen in de hoop dat de inhoud alsnog boeiend zou worden. […] Ik heb zo heel wat oninteressante teksten gelezen, maar ik had geen keus. Als ik zou stoppen met lezen, zou ik ook nooit in aanraking komen met een meesterwerk. [p.36]

Wat duidelijk wordt is dat de jeugd van Mer ondanks dat het verre van zorgeloos is, niet gekenmerkt wordt door de harde repressie als in de beginjaren van het communisme. Iedereen beseft dat hun leven zich afspeelt binnen een politiestaat maar daar staat tegenover dat er ook een hoop zekerheid is binnen die afgegrendelde werkelijkheid. Er is werk en zaken zoals scholing en gezondheidszorg zijn goed geregeld. Humor als algemeen gehanteerd wapen tegen politiek fungeerde als een bindend element.

We beseften niet dat dit geen echte vrijheid was. Voor mij was de politiek een troebele zee en mijn leven een groot luxe jacht. Ik moest natuurlijk rekening houden met de golven, maar ik concentreerde me vooral op het plezier dat ik op het jacht beleefde samen met al die interessante passagiers. [p.91]

Op deze manier weet Mer zich staande te houden. En kleurrijk zijn de passages die voorbij komen over het leven op dit ‘groot luxe jacht’. Wat me bij het volgende aspect brengt waarom ik dit boek graag gelezen heb. Het deed me namelijk af en toe denken aan vergelijkbare passages uit het werk van Jerzy Kosinski. Deze, van origine Poolse schrijver (die ik graag mag lezen), heeft ook geschreven over zijn jeugd in een communistisch land.

Hoewel Kosinski in zijn romans een veel donkerder en onrustbarender beeld schetst van de onderlinge menselijke verhoudingen  (waarschijnlijk omdat het zich afspeelde tijdens een meer repressief regime) trof mij vooral het manipulatieve karakter bij de hoofdpersonen. Mer, hoe fris en fruitig zij over mag komen, is toch op gezette tijden bezig de situaties naar haar hand te zetten. Een belangrijk verschil met de hoofdpersonen bij Kosinski is wel dat Mer er probeert iets mee te doen, terwijl dat bij Kosinski vaak ontbreekt. Daar gaat het meestal om het manipuleren als experiment. Er is een grotere afstandelijkheid bij wat men teweegbracht. De hoofdpersonen bij Kosinski komen over als laboranten die proeven uitvoeren en hun observaties nauwkeurig boekstaven. Mer is een warmbloedig persoon die het geleerde in praktijk brengt bij haar volgende ontmoetingen. Daardoor wekt zij veel meer sympathie op.

Grappig vond ik ook nog te zien dat zowel Mer als Kosinski’s hoofdpersonen op een gegeven moment verlichting zoeken in het skiën. Het zal toeval zijn, maar mijn invulling is dat het skiën misschien gevoeld kan worden als ook een soort van controle overnemen. Binnen de restricties  van de geboden vrijheid en ruimte kan men vervolgens roekeloos een berg afdalen. Volledige vrijheid binnen een beperkte vrijheid.

En dat is ook de boodschap die ik in het boek meen te lezen. Een continu aftasten van de grenzen die opgelegd worden om een zo groot mogelijke vrijheid te bereiken. Zich niet neerleggen bij de beperking, maar altijd op zoek naar de rek die er in zit. In die zin vind ik Mer een krachtig persoon die poogt haar leven vorm te geven en daar bijzonder goed in slaagt.

Het boek eindigt en begint met Mer vertellend vanuit Las Vegas. Bulgarije heeft ze inmiddels al lang achter zich gelaten. Het ‘grote luxe jacht’ is aangemeerd en de reis van Mer heeft zich voortgezet op het woelige vaste land.

~ ~ ~

Na ‘Communisme, sex en leugens’, verschenen er van Maria Genova nog twee boeken. In februari dit jaar ‘Man is stoer, vrouw is hoer’, het relaas van een vrouw die 12 jaar getrouwd was met een loverboy. En dit weekend was de boekpresentatie van ‘Vrouwen die in mannen geloven’. Over de verwevenheid tussen Russische miljonairs en de maffiose onderwereld.

~ ~ ~