Wat alleen de roman kan redden

Deze blog­post is deel 3 van 43 in de serie Een per­fec­te dag voor lite­ra­tuur

Laat ik begin­nen met niet zomaar een wil­le­keu­rig (alles wordt hier ten­slot­te met voor­be­dach­te rade gedaan ook al heb ik dat niet zelf in de hand) citaat:

Om een bescha­ving te ver­nie­ti­gen, moet je geen boe­ken ver­bran­den. Over­tuig gewoon de men­sen om er geen meer te lezen.
[Ray Brad­bu­ry; Ame­ri­kaans sci­en­ce-fic­ti­on schrij­ver (1920–2012)]

Tij­dens het (her)lezen van het essay ‘Wat alleen de roman kan zeg­gen’ (waar­bij ik mezelf elke keer weer moet ver­be­te­ren omdat ik van­af het begin ‘Wat alleen de roman ons ver­tel­len kan’ als titel in mijn brein heb opge­sla­gen) door Oek de Jong, moest ik regel­ma­tig aan boven­ver­meld citaat den­ken. Toen ik mijn aan­te­ke­nin­gen zat door te nemen kreeg ik het idee dat dit onder ande­re te maken had met som­mi­ge sug­ges­tie­ve hoofd­stuk­ti­tels als ‘Een bescha­ving van de roman’ en ‘Over­vloed en onbe­ha­gen’, maar voor­al door de lite­ra­tuur­op­vat­ting van De Jong:

Ik zou wel de stel­ling aan­dur­ven dat de roman, in han­den van een groot schrij­ver, ons de meest omvat­ten­de blik op het men­se­lijk leven kan bie­den, voor­al omdat de roman als geen ander medi­um de kos­mos van onze bin­nen­we­reld kan ver­ken­nen. [p.89]

Er is dus vol­gens De Jong een belang­rij­ke rol voor de roman, of beter gezegd voor de lite­ra­tuur in zijn alge­meen­heid, weg­ge­legd als essen­ti­eel onder­deel bin­nen onze bescha­ving, omdat het als eni­ge nog in staat is ons te ver­los­sen, ‘en dat is waar we hei­me­lijk altijd naar ver­lan­gen: het ongrijp­baar iets dat ons ver­lost’ [p.89].

Het essay van De Jong is onder­deel van ‘een reeks essays van voor­aan­staan­de Neder­land­se en Vlaam­se auteurs die wil bij­dra­gen aan het debat over een steeds ver­an­de­rend en zich­zelf steeds weer ver­nieu­wend gen­re: de roman’ (aldus de ach­ter­bin­nen­flap­tekst). De Jong heeft in zijn essay voor de vol­gen­de aan­pak geko­zen: via een posi­tie­be­pa­ling van de roman aan het begin van de 21ste eeuw (waar het niet meer die pro­mi­nen­te plaats inneemt wel­ke het lan­ge tijd heeft gehad), wor­den ver­vol­gens enke­le unie­ke eigen­schap­pen van de roman­kunst ver­meld, waar­na de stap geno­men wordt naar het beant­woor­den van de vraag in hoe­ver­re de roman zou kun­nen over­le­ven in het hui­di­ge tijds­ge­wricht.

Van­zelf­spre­kend komt tij­dens deze pos­tie­be­pa­ling uit­ge­breid de span­ning aan bod die de digi­ta­le revo­lu­tie en de daar­mee gepaard gaan­de media­cul­tuur heeft gebracht, waar het beeld de over­hand heeft gekre­gen over de tekst. Vaak wordt dit als iets nega­tiefs gebracht: met de opkomst van film en tv zou de ver­lei­ding van het beeld zoda­nig groot zijn gewor­den dat de con­su­ment gelei­de­lijk aan (en gro­ten­deels onbe­wust ) geko­zen heeft voor het com­fort van het kij­ken zon­der inspan­ning. Men neemt de moei­te niet meer om een boek open te slaan en zich te ver­die­pen in wat de schrij­ver ons te bie­den heeft. Er is teveel aflei­ding en het past niet lan­ger in ons con­sump­tie­pa­troon van ‘de snel­le hap’. Ter­wijl de roman juist nog steeds zoveel belang­rijks te ver­tel­len heeft. Alleen geeft goe­de lite­ra­tuur niet altijd met­een zijn gehei­men prijs. We nemen er de tijd niet meer voor. En dat is jam­mer. Het posi­tie­ve wat hier tegen­in gebracht kan wor­den is dat de nieu­we tijd ook nieu­we moge­lijk­he­den (gro­ter bereik, bete­re dis­tri­bu­tie, meer aan­bod, etc.) heeft gebracht. Maar de slot­som is toch dat de nega­tie­ve bij­ver­schijn­se­len van de nieu­we media de over­hand heb­ben gekre­gen.

Vol­gens De Jong is het daar­om belang­rijk dat lite­rai­re schrij­vers zich focus­sen op een aan­tal unie­ke eigen­schap­pen van de lite­ra­tuur die hope­lijk kun­nen bij­dra­gen tot een ver­nieu­wing waar­door de roman opnieuw een plaats kan opei­sen die recht doet aan wat ze te ver­tel­len heeft. In zijn ogen gaat het om de vol­gen­de eigen­schap­pen:

  • de ver­beel­ding van het intie­me;
  • de kracht van zin­tuig­lijk pro­za;
  • de inspi­ra­tie van de tra­di­tie;
  • en het belang van een hoog stijl­be­wust­zijn.

Het gaat bij Oek de Jong niet zozeer om een radi­ca­le ver­nieu­wing van het gen­re, maar eer­der zoals hij zelf schrijft, om ‘de moge­lijk­he­den van de vor­men die er al zijn ver­der uit [te] wer­ken’ [p.51].

Lang­zaam komen we zo bij de kern (althans zo zie ik het) van zijn betoog. Voor­al in de twee hoofd­stuk­jes over de ver­beel­ding van het intie­me en de kracht van het zin­tuig­lijk pro­za spat het enthou­si­as­me van Oek de Jong van de pagi­na’s. Strooi­end met voor­beel­den uit de wereld­li­te­ra­tuur (ook wel zijn eigen per­soon­lij­ke canon, zo lijkt het soms) laat hij zien hoe de roman­kunst in staat is om de die­pe­re lagen van ons inner­lij­ke leven, onze (onbe­wus­te) beweeg­re­de­nen en han­de­lin­gen, bloot te leg­gen. De tra­di­tie (dezelf­de canon) en stijl­be­wust­zijn kun­nen de roman­schrij­ver leren hoe ze deze belang­rij­ke les­sen moe­ten vorm­ge­ven om ze eeu­wig­heids­waar­de te geven. Of toch op z’n minst onder­schei­dend te laten zijn op het moment van uit­ko­men.

Maar hoe­wel De Jong dit alles gepas­si­o­neerd weet te beschrij­ven, wringt zich hier wel de schoen. Ondanks dat ik het voor het over­gro­te deel met hem eens ben met betrek­king tot het voor­gaan­de, mis ik een con­creet ant­woord op zijn in het laat­ste gedeel­te van het essay gepo­neer­de vraag hoe de roman zou kun­nen over­le­ven. Opnieuw komt hij met gewel­dig mooie voor­beel­den uit de klas­sie­kers die laten zien wat alleen de roman zeg­gen kan (sor­ry, wat alleen de roman kan zeg­gen). Hij hoeft mij niet meer te over­tui­gen, want ja, ik ben het vol­le­dig met hem eens dat de roman zeg­gings­kracht heeft die al het ande­re ver weet te over­stij­gen. Alleen lijkt het tegen­woor­dig meer en meer tegen dove­mans­oren gezegd. De vraag is hoe de roman dat­ge­ne wat ze te zeg­gen heeft, zoda­nig gebracht kan wor­den dat het ook gele­zen gaat / blijft wor­den. Of moe­ten we accep­te­ren dat een plaats in de mar­ge voor de lite­ra­tuur het hoogst haal­ba­re is. Hij geeft het eigen­lijk zelf al aan op pagi­na 86: ‘… schrij­vers en lezers heb­ben altijd tot een min­der­heid behoord.’

Ik ben bang (ban­ger dan Oek de Jong) dat het belang­rijk­ste wat de roman ons vol­gens De Jong te bie­den heeft (name­lijk: ‘de wer­ke­lijk­heid van de eigen tijd beschrij­ven én tege­lij­ker­tijd steeds méér wer­ke­lijk­heid in de roman explo­re­ren.’ [p.37]) voort­aan die­zelf­de mar­gi­na­le rol zal blij­ven spe­len. Het zal nooit hele­maal ver­dwij­nen, maar ik lees bij De Jong helaas niet wat de roman­schrij­ver daad­wer­ke­lijk kan hel­pen om deze vorm van (hoge­re) lite­ra­tuur meer op de kaart te krij­gen. Ner­gens zie ik con­cre­te voor­beel­den wat er echt anders moet om de lezers van nu de belang­rij­ke romans van nu te laten lezen. Ik snap dat Oek de Jong niet de tover­for­mu­le ach­ter de hand heeft, maar iet­wat meer tips en trucs had ik wel ver­wacht. En dat helpt mij niet om mijn eigen pes­si­mis­ti­sche visie op de rol van de lite­ra­tuur, en dus tevens op een zeke­re mate van brood­no­di­ge zelf­re­flec­tie bin­nen onze bescha­ving, weg te nemen.

Waar De Jong zegt:

Uit­ein­de­lijk gaat het niet om het over­le­ven van de roman, maar om het voort­be­staan van de lite­ra­tuur. [p.88]

zegt hij dus eigen­lijk dat het voort­be­staan van een wezen­lijk ele­ment in onze bescha­ving in het geding is wan­neer de roman­schrij­ver niet voor elkaar krijgt om dat wat alleen de roman kan zeg­gen ook daad­wer­ke­lijk gele­zen te krij­gen. Er is dus uit­ein­de­lijk een veel gro­te­re rol weg­ge­legd om de lezer aller­eerst weer aan het lezen te krij­gen van de echt belang­rij­ke romans. Dat die voor­lo­pig geschre­ven zul­len wor­den, daar heb ik (net als Oek de Jong) wel geloof in. Maar ze moe­ten gele­zen wor­den. Want alleen de roman kan ons red­den.

In ‘Wat alleen de roman kan zeg­gen’ schrijft een gepas­si­o­neerd roman­schrij­ver over zijn métier in een nieu­we tijd. Het gaat over beeld­cul­tuur en lite­rai­re cul­tuur, over klas­sie­ken als Tol­stoj en Proust, maar ook over Jona­than Fran­zen en de gro­te Japan­se schrij­ver Kawab­a­ta; over de ver­hou­ding tus­sen roman en actu­a­li­teit, de ver­beel­ding van het intie­me, het belang van stijl en lite­rai­re tra­di­tie, het ver­lan­gen naar nieu­we vor­men en de toe­komst van de roman. Alles­be­heer­send is de vraag: hoe kan de roman over­le­ven in een cul­tuur waar­in hij met zoveel ande­re media moet con­cur­re­ren? 

Wat alleen de roman kan zeg­gen
Oek de Jong
Uit­ge­ve­rij Atlas Con­tact
ISBN 9789025442132

~ ~ ~

3 Replies to “Wat alleen de roman kan redden”

  1. Dank voor je reac­tie en je com­pli­ment. Fijn om te horen. Wel ben ik benieuwd naar waar je ver­der over na gaat den­ken, wat je nog niet in een keer kon bevat­ten.

    Wat ik mooi vind aan jouw betoog is de sim­pe­le opmer­king dat deze tijd ook veel goeds brengt voor de lite­ra­tuur. Dis­tri­bu­tie en mar­ke­ting bij­voor­beeld. Het is alle­maal zo sim­pel om de nega­tie­ve aspec­ten ergens van te benoe­men, maar moei­lij­ker is het om ook de voor­de­len ervan te zien. Pas dan kun je de balans goed opma­ken. Leuk om al die ver­schil­len­de menin­gen te lezen over­al over dit onder­werp.

    Beantwoorden

    1. Graag gedaan. Het ging mij over jouw opmer­king dat indien lezen alleen maar bestaans­recht zou heb­ben wan­neer ande­re vor­men van tijds­ver­drijf zou­den ont­bre­ken, dat het dan net zo goed kan ver­dwij­nen. Dat gaat mij voor­lo­pig nog te ver. Ik denk nog steeds van lezen te kun­nen genie­ten, zelfs wan­neer er niets anders te doen zou zijn. Maar bewij­zen kan ik dat natuur­lijk niet.

      Beantwoorden

      1. Ik bedoel­de daar meer mee dat ik de stel­ling­na­me van de pes­si­mis­ten erger­lijk en onzin­nig vind als er gespro­ken wordt over de tele­vi­sie en com­pu­ter als con­cur­rent van het boek en dat het lezers­pu­bliek daar­door afneemt. Als­of er alleen gele­zen zou kun­nen wor­den als er geen ande­re aflei­ding is, ter­wijl ik juist ervaar dat er een gro­te groep men­sen is die de tv steeds vaker uit­zet om een boek te lezen. Mijn opmer­kin­gen is enigs­zins sar­cas­tisch bedoeld(waar ik dus ken­ne­lijk niet zo goed in ben:). Het lijkt er name­lijk op dat de pes­si­mis­ten wil­len zeg­gen: alleen het uit­slui­ten van ander tijd­ver­drijf kan ervoor zor­gen dat de roman niet ten onder gaat. Ter­wijl in mijn optiek de kracht niet moet zit­ten in het ont­bre­ken van iets anders, maar in de lite­ra­tuur zelf. Want als we alleen zou­den lezen als er ander tijd­ver­drijf ont­breekt, dan lijkt het erop als­of lezen geen leu­ke bezig­heid is en we het enkel doen omdat er niks anders te doen is. En dan moet het maar ver­dwij­nen.

        Hope­lijk is het zo dui­de­lij­ker.

        Beantwoorden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *