Postdestinatie

Deze blogpost is deel 16 van 43 in de serie Een perfecte dag voor literatuur

De neiging van mensen om naarmate het einde nadert hun voorbije leven als een afgerond geheel te zien. Ik heb dat nooit zo goed begrepen. Ook schrijvers van biografieën bezondigen zich daar nogal vaak aan. Een krampachtige poging om het leven te vertellen als een verhaal. Maar dan wel eentje met een duidelijk begin en einde.

Ja, zo zijn verhalen meestal. Levens slechts zelden. Veel vaker is het echte leven een abrupt afgebroken verhaal. Een nog maar net op gang gekomen verhaal. Waar net de vaart een beetje begon in te komen. Of een verhaal dat zich hoofdstuk na hoofdstuk voortsleept. Waar niets lijkt te gebeuren maar waar de frustratie vanaf druipt omdat de hoofdpersoon er zo graag meer uit had willen halen. Doch niet meer kan. Niet meer mag.

Waar ik minstens zo van huiver zijn de verhalen (of levens) die ogenschijnlijk volgens een vooraf niet meer te beïnvloeden sturing een kant op gaan die voorbestemd is. De levensbepalende gebeurtenissen die in het verschiet liggen zijn duidelijk te herkennen in allerlei voortekenen. Er valt niet aan te ontkomen, zo wil men doen geloven. Alles wordt (met de kennis van achteraf) hineininterpretiert.

Nu wil ik best wel geloven dat er levens zijn (te verzinnen) waar het toeval zo’n bizar grote rol heeft gespeeld dat het misschien makkelijker voor de gemoedsrust is om te zeggen dat een hogere macht daar een rol in heeft gespeeld. Toeval bestaat niet, roept men dan. Nou, maar de consequentie dat men aldus een pion is geworden in een spel waar men zowel de regels als de spelers niet van kent, vind ikzelf dan weer geen bevredigend alternatief. Geen predestinatie voor mij. Wat gebeurt, gebeurt.

Wel voel ik meer voor het omgekeerde. Postdestinatie. Dat wat gebeurt zo ingrijpend is dat het verdere leven gekleurd wordt door die allesbepalende gebeurtenis. Het wordt (bewust of onbewust) een meetlat voor het verder leven. Afhankelijk van wat men heeft meegemaakt (en dit kan zowel een zeer positieve als negatieve ervaring zijn, hoewel ik het idee heb dat de laatstgenoemde veel meer impact heeft) zal het zijn sporen langer achterlaten.

Niet iedereen overkomt dit in even heftige mate.

Voor de IJslandse Herbjörg (‘Here’) Maria, de hoofdpersoon uit Een vrouw op 1000 graden, een monumentale roman door Hallgrímur Helgason, lijkt het voor de hand liggend dat zij het nodige heeft meegemaakt wanneer ze op tachtigjarige leeftijd verzucht:

Ik heb dus niet meer dan een paar weken te leven, met twee sloffen Pall Mall, een laptop en een handgranaat, en ik heb het in mijn leven nog nooit zo goed gehad.
[p.10]

Een volle 500 bladzijdes verder krijgen we te lezen wat voor haar vijfenzestig jaar eerder de maat der dingen is geworden:

De oorlog was afgelopen en mijn leven ook.
[p.526]

Dat hadden we al kunnen vermoeden (om eens een understatement van jewelste te gebruiken). En zonder die laatste beslissende gebeurtenis op bladzijde 526 hadden we ook wel geloofd dat alles wat haar is overkomen en waar ze zo meeslepend over wist te vertellen, traumatisch genoeg was om te begrijpen waarom ze daar in haar verdere leven zoveel last van is blijven houden. Doch het was slechts een aanloop. Maar wat voor een! Ik waande me afwisselend in de gruwelijke vertellingen uit zowel Jerzy Kosinki’s ‘Painted Bird’ alsook ‘Napoleons fatale veldtocht naar Moskou’ door Adam Zamoyski.

Iedere keer weer denk je nu wel alles gelezen te hebben over wat oorlog doet met de mensheid, echter ook Hallgrímur Helgason heeft er met zijn beeldende taal een volgende dimensie aan toe weten te voegen. Wie de lotgevallen van de jonge Here (ze was 10 jaar toen de oorlog begon en al snel vanwege allerlei omstandigheden zowel door haar moeder en vader verlaten, en stond er moederziel alleen voor terwijl de grootste rampjaren uit de geschiedenis zich voltrokken) aldus gevolgd heeft kan begrip opbrengen voor de cynische houding die haar slechts rest:

Het zou voor iedereen eens goed zijn de voorgevel van je huis kwijt te raken, het brandende geknetter van een kind te horen of toe te zien hoe je geliefde in de rug wordt geschoten. Ik heb mijn hele leven niet goed met mensen op kunnen schieten die nog nooit over een lijk heen hebben hoeven stappen.
[p.11]

Een hele lange aanloop was het. Die alsmaar voortdurende oorlogsjaren waar Here als een soort wees zich in leven probeerde te houden op het platteland van Polen en Duitsland. Totdat ze uiteindelijk Berlijn weet te bereiken wanneer de oorlog op zijn einde loopt. Dan wordt de eindsprint ingezet:

Voor de mannen was de oorlog afgelopen, maar voor ons vrouwen begon hij nu pas.
[p.523]

Daar, in het Berlijn waar Here dacht dat ze haar hellegang zowat achter de rug had, en waar ze hoopte binnenkort met haar vader en moeder herenigd te worden, blijkt het ergste nog te moeten komen. Ja, ze wordt inderdaad herenigd met haar vader. Toevallig. Maar vraag niet hoe:

In één ogenblik rangschikte zich mijn leven in hoofdstukken, in onwrikbare, in beton gegoten hoofdstukken, heel mijn toekomst, als kamers in een trappenhuis. Het enige wat mij restte was die trappen helemaal omlaag lopen tot hier in deze garage.
[p.526]

Een aantal maanden later is ze dan toch terug in IJsland waar ze weer opgenomen wordt in de veilige boezem van haar familie. Terug in IJsland waar de oorlog niet meer is geweest dan iets in de verte. Een moment in de geschiedenis welke de IJslanders opportunistisch hebben aangegrepen om zich onafhankelijk te laten verklaren van het Deense koningshuis.

Terug in dat IJsland is de nog steeds jonge Here gezeten aan een deftig banket totdat zich een vrouw tot haar richt met de volgende vraag:

‘En hoe… hoe was de oorlog daar?’
[p.533]

De golf van walging die Here vervolgens overspoelt en haar de hele tafel inclusief gasten doet ondersproeien met zuur bijtend braaksel staat voor mij gelijk aan alles wat haar nog te wachten staat. Geen predestinatie. Postdestinatie.

~ ~ ~

Niet vaak heb ik zo in trance een boek van deze omvang in één ruk uitgelezen. Het zijn er slechts weinigen gegeven die mij in de ban weten te houden door zowel thematiek als stijl van schrijven. Hallgrímur Helgason is het gelukt met deze geweldige roman. Het is niet een page-turner in de zin dat je gehaast bladzijde na bladzijde er doorheen jaagt om te weten hoe het afloopt. Integendeel. Het is eerder een boek dat dwingt tot rustig lezen omdat er zoveel te genieten valt van het taalgebruik en de typische humor, terwijl tegelijkertijd de haast onbeschrijfelijke details uit de tweede wereldoorlog maar ook uit het latere ongelukkige leven van Here je soms naar adem doen happen en geregeld dwingen om het boek even terzijde te leggen om het gelezene te laten bezinken. Een groot compliment aan de schrijver Helgason.

De tachtigjarige Here zit met een oude handgranaat, een slof sigaretten en een laptop in een garage, surft op het web en onderhoudt via Facebook contacten met de hele wereld. Ze heeft besloten dat ze nog voor kerst gecremeerd wil worden. Terwijl ze wacht ‘tot de oven 1000 graden heeft bereikt’, blikt ze terug op een veelbewogen leven dat haar alle hoeken van de geschiedenis liet zien. Ze kreeg drie zonen van negen mannen, is de kleindochter van de eerste president van IJsland, belandde tijdens de oorlog als dochter van een ‘foute’ vader in Denemarken, Polen en Duitsland en verhuisde toen noodgedwongen met hem naar Argentinië (niet Amsterdam zoals abusievelijk op de achterflap staat vermeld) waar ze haar eerste kind verloor. De jaren vijftig en zestig bracht ze door in Parijs, Zuid-Afrika, New York en Hamburg. Ze studeerde fotografie en vierde feest met de jonge Beatles, om uiteindelijk definitief terug te keren naar haar geboortegrond.

Een vrouw op 1000 graden
Hallgrímur Helgason
Uitgeverij De Arbeiderspers
ISBN 9789029588935

~ ~ ~

9 gedachten over “Postdestinatie

  1. Eigenlijk zit ik een beetje met hetzelfde gevoel als jij al had ik er wel geen woord voor maar inderdaad soms heeft een gebeurtenis zoveel inpakt dat het je verdere leven bepaald. Postdestinatie! Ook al zou je het nog zo graag anders willen, of je omgeving…
    Lijkt me wel wat om dit boek te lezen 🙂

    1. Ik vond het zo mooi passen omdat Here zelf zegt in het boek dat na de dramatische gebeurtenis (waarvan ik vind dat die de meest traumatische is, meer nog dan het verlies van haar dochter) de rest van haar leven niet meer was dan het uitlopen tot het punt waar ze nu op tachtigjarige leeftijd was.
      Als je de kans krijgt zou ik zeker het boek gaan lezen.

  2. Je weet het bijzonder treffend te verwoorden. Helaas eindigt een leven inderdaad slechts zelden als een afgerond geheel en moeten we zien om te gaan met moois en minder moois wat ‘gewoon’ gebeurt. Dat lukt niet altijd. Of misschien zelfs meestal niet. Postdestinatie inderdaad.
    Bijzonder trouwens dat je Kosinski voelde in Helgason, daar heb ik ook meermaals aan teruggedacht!

    1. Dank je. Levens zijn geen verhalen. We proberen er alleen te vaak krampachtig een afgerond verhaal van te maken.
      Kosinski lees ik nog regelmatig. Toch wel onovertroffen wat mij betreft.

      1. Inderdaad, maar zo heb ik het nog nooit gezien. Kosinski heb ik zo’n 30 jaar geleden gelezen en is altijd blijven hangen. Nooit meer herlezen, terwijl ik er nu vast andere dingen uit zou halen. Jij bent een echter her-lezer, toch?

        1. Toen de acceptatie kwam dat ik echt nooit van mijn leven alles zou kunnen lezen, ben ik meer gaan herlezen. Omdat sommige boeken zoveel bevatten dat je het nooit in één keer meekrijgt. Het gaat mij tenslotte om het lezen. En dat hoeft dus helemaal niet elke keer een nieuw boek te zijn.

  3. Jij weet het treffend te beschrijven Peter, treffender dan ik. Het raakte me te erg, daarom wilde ik de woorden om dit te beschrijven niet naar boven halen. Jij doet het wel en dan blijkt het eigenlijk best goed te lezen te zijn. Of is de impact van het gebeurde bij mij inmiddels al weer wat gezakt? Kan ik daarom de woorden nu beter aan en voel ik niet die ellende die ik voelde toen ik het boek las? Wie zal het zeggen. Ik vond het in ieder geval schokkend, niet alleen deze ene gebeurtenis, maar ook vele andere dingen die Here meemaakte.
    (En nee, ik heb zelf nooit zulke dingen meegemaakt, dus het boek trok geen oude wonden open. Maar ik heb nu eenmaal een groot inlevingsvermogen en dat is soms eh…. lastig.)

    1. Dank je. En je hebt gelijk, er waren veel schokkende gebeurtenissen die Here zijn overkomen. Dat ik voor de hereniging met haar vader heb gekozen is denk voornamelijk hoe het in het verhaal verstopt zit. Daardoor had ik het idee dat het belangrijker voor Here moest zijn dan de rest, omdat ze daar juist wel zo vrijuit over spreekt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *