Over de grenzen

Deze blog­post is deel 17 van 43 in de serie Een per­fecte dag voor lit­er­atu­ur

Het viel me pas op toen ik mijn aan­tekenin­gen door­bladerde als voor­berei­d­ing voor deze besprek­ing. Opnieuw speelt een eiland een belan­grijke rol in een boek dat we hebben gelezen voor onze blog­ger­sleesclub. Was het eerder Irm­gard in IJsti­jd, toen Vlieland in Het leek stiller dan het was, daar­na IJs­land en Amrum in Een vrouw op 1000 graden, en nu in Birk is het een afgele­gen eiland ergens tussen Schot­land en Noor­we­gen.

Birk is de debu­utro­man van Jaap Robben. Op een enkel uit­stap­je na, speelt het hele ver­haal zich af op dit niet bij name genoemde eiland. De belan­grijk­ste figu­ur is Mikael. Samen met zijn moed­er woont hij in één van de drie huizen op dit eiland. Vlak bij hen in de buurt, woont de vri­jgezel Karl. Aan de andere kant van het eiland is nog een huis. Maar dat is onbe­woond. Nadat de vorige bewoon­ster is komen te over­li­j­den is het leeg bli­jven staan.

In de bin­nen­flap van het boek staat dat Birk ‘een even ted­er als bek­lem­mend ver­haal [is] over mensen die zelf eilan­den dreigen te wor­den’. Zelf had ik meer de asso­ci­atie met deze drie huizen die ieder voor zich een eiland op het eiland vor­men. Mikael zoekt geregeld zijn toevlucht tot het ver­lat­en huis omdat hij het thuis met zijn moed­er niet weet uit te houden. Sinds de verd­wi­jn­ing van zijn vad­er (de ware toe­dracht wordt stuk­je bij beet­je duidelijk­er) legt zij alle schuld bij Mikael. Ter­wi­jl hij met dit over­weldigende schuldgevoel geen raad weet en hun­kert naar con­tact (in welke vorm dan ook), sluit zijn moed­er hem genade­loos buiten:

Dit is dus alle­maal jouw schuld.’ Haar woor­den waren scherp als een scheer­mes. Ik deed mijn ogen dicht. Ze mocht me slaan, zo vaak uithalen als ze wilde. Mijn hoofd, mijn rug, mijn han­den. Ik zou geen gelu­id mak­en.
Maar in plaats daar­van sloot ze me op in mijn kamer.
Een dag.
En nog een.
[…]
Papa zou ze nooit meer ‘papa’ noe­men, alleen nog ‘Birk’. Haar Birk, om me te lat­en voe­len dat de schuld van mij was en het ver­dri­et van haar. Dichter bij elka­ar dan de overkant van de tafel kwa­men we niet.
[p.83–84]

De onder­ti­tel van Birk is ‘Over de gren­zen van onvoor­waardelijke liefde’. Door­dat het ver­haal nage­noeg één plaats van han­del­ing kent, namelijk het eiland, zit er automa­tisch veel lad­ing in dat woord­je ‘gren­zen’. Bij een eiland denk ik aan ‘begrensd’. Ter­wi­jl bij onvoor­waardelijke liefde juist ‘onbe­grensd’ het eerste is dat bij me opkomt. Het is pre­cies deze tegen­stelling die vooral Mikaels moed­er parten speelt. De liefde tussen haar en Birk moet wel­haast bui­ten­cat­e­gorie zijn geweest om elka­ar te vol­gen naar zulk een geï­soleerde plek en daar de rest van het lev­en door te bren­gen. Met het grote ver­lies waarmee ze opgezadeld wordt na de verd­wi­jn­ing van Birk kan ze ner­gens terecht. Het zelfverkozen isole­ment keert zich nu tegen haar. Waanzin ligt op de loer. Andere gren­zen dreigen over­schre­den te wor­den.

Mikael onder­tussen zoekt afwis­se­lend troost bij Karl, die zich op onhandi­ge wijze over hem probeert te ont­fer­men om op die manier in een goed blaad­je bij Mikael’s moed­er te komen, of door zich uren op te houden in het ver­lat­en huis waar hij dwal­end door de kamers hele scène’s uit het verleden voor de geest haalt uit de tijd dat zijn vad­er er nog was. Op een dag ont­dekt hij dat er een meeuw zit te broe­den in de slaap­kamer. De meeuw begint te kri­jsen om Mikael te ver­ja­gen maar deze heeft geleerd om zich onzicht­baar te mak­en:

Toen papa nog niet zo lang weg was, ont­dek­te ik hoe je kunt verd­wi­j­nen. Op zo’n manier dat ik wel in mama’s buurt kon zijn, maar ze zich niet meer van me bewust was.
[p.109]

Zo ver­strijken de jaren zon­der dat er iets wezen­lijks gebeurt. Karl vaart uit om te vis­sen. De bood­schap­pen en post wor­den om de twee weken afgeleverd door het zwi­jgza­am uitwisse­len van een mand en een nieuw bood­schap­pen­li­jst­je. Moed­er zit in huis of rom­melt in de tuin. Mikael dwaalt over het eiland en helpt Karl af en toe bij het vis sorteren. Wan­neer Birk nog geleefd zou hebben had­den ze miss­chien tot in lengte der tij­den het ‘goed­kope’ lev­en kun­nen lei­den waar het hem alle­maal om te doen was geweest. Ver weg van de maatschap­pij. Doch zon­der Birk is het gezin stu­ur­loos gewor­den. Heel langza­am sluipt de gek­te naar bin­nen wan­neer de moed­er van Mikael hem steeds vak­er gaat zien als Birk, haar ver­loren man. Lijkt dit in het begin nog voort te komen uit ver­war­ring, gaan­deweg wordt duidelijk dat zij alle gevoel voor realiteit is ver­loren.

En Mikael? De arme jon­gen is weer­loos en snapt maar half wat er met zijn moed­er aan de hand is. Op som­mige momenten zou hij het lief­st weglopen van deze doffe ellende en het eiland ver­lat­en, maar tegelijk­er­ti­jd durft hij zijn moed­er niet achter te lat­en. Bang dat hij is dat haar iets overkomt. Zo raakt hij inner­lijk ver­scheurd waar­bij het schuldgevoel dat hij degene is die dit alle­maal veroorza­akt heeft ook nog eens als een lood­zware last op hem drukt. Het is dan ook niet ver­won­der­lijk dat Mikael een heel eind mee­gaat in de waan­beelden van zijn moed­er. Tenslotte kri­jgt hij waar hij al zo lang naar ver­langt. Gene­gen­heid. Dat er gren­zen over­schre­den wor­den is voor hem niet meteen duidelijk. Wie kan het hem kwal­ijk nemen?

Birk is een fascinerende roman die je bewust doet zijn van je eigen machteloosheid bij het aan­schouwen van een diep menselijk dra­ma.  De vertel­trant is meeslepend. Ner­gens wordt het saai of wijd­lop­ig. Het geï­soleerde lev­en op een zo goed als onbe­woond eiland is over­tu­igend neergezet. Ook wat deze afzon­der­ing voor impact op de bewon­ers kan hebben wan­neer het onheil toes­laat.

Mikael woont met zijn oud­ers op een afgele­gen eiland tussen Schot­land en Noor­we­gen. Op een dag verd­wi­jnt zijn vad­er in zee en verzwi­jgt Mikael wat er is gebeurd. Schuld, troost en ver­wi­jten stape­len zich op, tot zijn moed­er het onmo­gelijke van hem ver­langt.
Birk is een even ted­er als bek­lem­mend ver­haal over mensen die zelf eilan­den dreigen te wor­den.

Birk
Jaap Robben
Uit­gev­er­ij De Geus
ISBN 9789044532777

~ ~ ~

Series Nav­i­ga­tion« Post­des­ti­natieNiet het liefdesleven van Peter P. »

4 Comments

Mooie besprek­ing / recen­sie.
Grap­pig dat jij een trend ziet in eiland­ver­halen. Ik heb in mijn besprek­ing ook een trend genoemd, maar een heel andere: in bij­na alle boeken die we de laat­ste tijd behan­de­len, heeft de hoofd­per­soon een zeer moeil­ijke jeugd achter de rug, waarin de relatie met de moed­er (meestal, maar soms ook de vad­er) trau­ma­tisch was.
Typ­isch hoe we vanu­it onze eigen belev­ing ver­schil­lende rode draden vin­den.

Dank voor je com­pli­ment.
Jouw benoemde trend was me ook al opgevallen, maar omdat ik in mijn vorige besprek­ing over Een vrouw op 1000 graden al wat was inge­gaan op een trau­ma­tis­che ervar­ing, wilde ik dit keer iets anders aanstip­pen 🙂

Pfffttt, fijn om te horen dat ik niet de enige ben die dit waarneemt. Omdat nie­mand anders het aanstipte, ging ik al denken dat het aan mij lag, dat ik alles las vanu­it een bepaalde pre­oc­cu­patie of zo. In dat geval zou het toch écht tijd wor­den voor een bezoek­je aan een ‘shrink’.

Haha, nee maak je niet ongerust en boek nog maar geen sessie bij de ‘shrink’. En mocht­en wij uitein­delijk de eni­gen zijn die dit terugk­erend the­ma herken­nen, dan gaan we gewoon samen een bezoek­je bren­gen. Is nog gezel­lig ook!

Geef een reactie