Geen ontaarde kunst

In de literatuur over WO-II en Jodenvervolging had ik al zo vaak gelezen over en voorbeelden gezien van ‘Entartete Kunst’ dat ik gaandeweg nieuwsgierig werd naar de kunst die wel de goedkeuring van de Nazi’s kon wegdragen. Daarvoor kon ik nu terecht in Museum Arnhem waar de tentoonstelling Geaarde Kunst. Door de staat gekocht ’40-’45 momenteel te bezichtigen is:

Voor het eerst in de geschiedenis wordt de kunstverzameling getoond die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Nederlandse overheid is aangekocht. Sinds de bevrijding wordt de collectie bewaard in depots, beheerd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Nu, zeventig jaar later, is het tijd om de ‘geaarde kunst’, als tegenhanger van ‘Entartete (ontaarde) Kunst’, in samenhang aan het publiek te tonen.
[Tekst: brochure Geaarde kunst. Door de staat gekocht ’40-’45]

De foto’s die volgen bieden verre van een volledig beeld van deze tentoonstelling maar laten hopelijk wel zien hoe divers de verzameling is. Misschien stimuleert het om zelf een bezoek te brengen aan het museum om een en ander van nabij te kunnen aanschouwen. Voor de teksten die ik heb opgenomen tussen de foto’s heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de informatie die Museum Arnhem op haar website en via brochures beschikbaar stelt. Hopelijk is dat geen bezwaar.

IMG_3672

De verantwoordelijk ambtenaar voor de staatsaankopen was Eduard Gerdes. Gerdes had als kunstenaar een goede kijk op de artistieke kwaliteit van de werken en beschikte over een uitgebreid netwerk in de kunstwereld. Dit netwerk had hij opgebouwd in de diverse kunstenaarsverenigingen waarin hij ook bestuurlijk actief was. Gerdes had zich in 1933 bij de NSB aangesloten uit anticommunistische overwegingen. De Russische Revolutie had diepe sporen in zijn familie achtergelaten. Zowel zijn schoonmoeder als zijn stiefmoeder waren afkomstig uit de Sovjet Unie en waren na 1917 bannelingen. Aan de keukentafel hoorde hij over de verschrikkingen in het oosten van de Russische vluchtelingen aan wie hij onderdak bood.

Na mei 1940 kwam voor Gerdes de kans om als hoofd van het Bureau Beeldende Kunsten met staatsaankopen het nationaalsocialistische cultuurbeleid vorm te geven. Al spoedig bleek dat er geen duidelijk beleid bestond en de voorkeur en smaak van Gerdes en enkele van zijn kunstvrienden steeds sterker de aankopen bepaalden. Het uitgangspunt om zoveel mogelijk kunstenaars te ondersteunen en de fors toenemende begroting, leidde tot een versnipperde verzameling van wisselende kwaliteit. Het werd een beladen collectie, niet door de individuele werken, maar door de motieven achter de aankopen.

[Tekst: Museum Arnhem]

IMG_3631
Eduard Gerdes (1887-1945)

Tijdens de bezetting van 1940-1945 voerde de nationaalsocialistische overheid een actieve cultuurpolitiek en kocht veel kunst aan. Men had een sterke voorkeur voor (neo)realistische taferelen uit de natuur, zoals Hollandse landschappen, zee- en riviergezichten, stads- en dorpsgezichten, planten en dieren en voor stillevens, figuurstukken en (zelf-)portretten.

[Tekst: brochure Geaarde kunst. Door de Staat gekocht ’40-’45]

IMG_3623
Als een Prins opgheseten…, z.j. | Gerard Westermann (ook: Johs. Labasky)
IMG_3625
detail: Als een Prins opgheseten…, z.j. | Gerard Westermann (ook: Johs. Labasky)

Westermann (1880-1971) was van 1918 tot 1945 leraar aan de Rijksacademie van Beeldende Kunsten. Zijn invloed nam toe als adviseur en vriend van Gerdes, die de ‘zoo waardevolle medewerking van Westermann bij den kultureelen opbouw hier te lande’ zeer waardeerde. Westermann werd door de Ereraad van de Kunsten na 1945 veroordeeld en tot de ‘allerzwaarste gevallen’ gerekend. Midden jaren vijftig kocht de overheid opnieuw werk van hem aan.

[Tekst: Museum Arnhem]

IMG_3632
De engel der gerechtigheid, 1942 | Henri van de Velde
IMG_3633
detail: De engel der gerechtigheid, 1942 | Henri van de Velde

De ‘Engel der gerechtigheid’ werd door Van de Velde (1896-1969) in opdracht van het DVK als propagandawerk geschilderd voor 1500 gulden. Van de Velde is ook de schilder van ‘De Nieuwe Mens’, dat tijdens de oorlog op de werkkamer van Anton Mussert hing en nu in het bezit is van het Rijksmuseum. Hij speelde noch in de NSB, noch in het DVK enige rol van betekenis. Hij behoorde tot de weinige kunstenaars die na de oorlog gearresteerd werden en voor het Bijzonder Gerechtshof moesten verschijnen. Hij heeft zestien maanden vastgezeten en moest een boete van 2000 gulden betalen. De Ereraad voor de Kunsten sloot hem tien jaar uit van exposities en overheidsopdrachten. Na de oorlog was Van de Velde sociaal en professioneel geïsoleerd.

[Tekst: Museum Arnhem]

IMG_3643
IJsgezicht, 1940 | Jan Ouwersloot
IMG_3645
detail: IJsgezicht, 1940 | Jan Ouwersloot
IMG_3644
detail: IJsgezicht, 1940 | Jan Ouwersloot

Gerdes (diensthoofd DVK) streefde naar een typisch Nederlandse collectie, geen Duitse. Grote visioenen van de Nieuwe Mens of de Nieuwe Heilstaat zijn zo goed als afwezig. Ook nadrukkelijk naar oorlog en ellende verwijzende taferelen zijn een uitzondering. De stichting van het volk vond voornamelijk plaats aan de hand van alle- daagse taferelen. De nadruk lag op klassieke genres: het portret en de menselijke figuur, het landschap met rivier- en zeegezichten en het stilleven.

[Tekst: Docentenhandleiding Museum Arnhem]

IMG_3649
Het wachten (Vijf wachtende vrouwen), 1941 | Pyke Koch
IMG_3651
detail: Het wachten (Vijf wachtende vrouwen), 1941 | Pyke Koch
IMG_3652
detail: Het wachten (Vijf wachtende vrouwen), 1941 | Pyke Koch

De tentoonstelling durft vragen te stellen die tot nu toe liever vermeden werden: Waarom is veel van deze in de oorlog aangekochte collectie tot nu toe uit de openbaarheid gebleven? In hoeverre zijn deze werken bedoeld als een vorm van propaganda en waarin schuilt die propaganda dan? Zijn deze kunstwerken schuldig of besmet, en kan een kunstwerk überhaupt schuldig of besmet zijn? Weerspiegelt de collectie niet gewoon de smaak van Nederland van toen en voor een breder publiek nog altijd?

[Tekst: Docentenhandleiding Museum Arnhem]

IMG_3655
De oogst, 1936 | Gé Röling
IMG_3656
detail: De oogst, 1936 | Gé Röling

‘Entartete Kunst’ is een Duitse term die tijdens het Derde Rijk in Duitsland (1933-1945) werd gebruikt om daarmee de vermeende ontsporing van de moderne, vooral van de avant-garde kunst aan te geven. Het betekent in het Nederlands “ontaarde kunst” (of: gedegenereerde), daarbij refererend aan de door het Duitse fascistische regime wel esthetisch en moreel juist geachte “Arische” kunst. Het betrof een campagne van de NSDAP om de Duitse kunstwereld onder haar controle brengen, zodat deze voor propagandistische doeleinden van de staat kon worden ingezet.

[Tekst: Docentenhandleiding Museum Arnhem]

IMG_3658
De Prediker, 1937 | Carel Willink
IMG_3659
detail: De Prediker, 1937 | Carel Willink

De meerderheid van de landschappen die het DVK verzamelde, zou je nationale landschappen kunnen noemen. We zien veel polders met molens, waterrijke landschappen met bruggen, plassen of slootjes en opvallend vaak is een rol weggelegd voor knotwilgen. Stads- en dorpsgezichten werden ook aangekocht. Zij laten niet het moderne Nederland zien, maar eerder een tijdloos beeld.

[Tekst: catalogus Museum Arnhem]

IMG_3668
Sicilië: huis in de lava, 1936 | Maurits Cornelis Escher
IMG_3669
detail: Sicilië: huis in de lava, 1936 | Maurits Cornelis Escher

Mede door een jarenlang verblijf in het buitenland was Escher ver verwijderd van de Nederlandse kunstwereld. Hij hield zich afzijdig van de Kultuurkamer en het DVK en negeerde in 1942 een verzoek van het departement om voorlichting te geven over ruimte, vlak en compositie. Toch kocht het DVK twee werken van hem, waaronder ‘Sicilië: huis in de lava’.

[Tekst: Museum Arnhem]

Een aparte ruimte is vrijgemaakt voor scholieren die geïnspireerd door de thematiek van de tentoonstelling zelf hun invulling mochten geven aan Geaarde vs Ontaarde kunst. Zielige Hitler en Islamitisch Meisje met de Parel vond ik uitschieters.

IMG_3636a

De tentoonstelling Geaarde kunst. Door de Staat gekocht ’40-’45 is nog te zien tot en met 25 mei 2015 in Museum Arnhem waar nog veel meer moois is te bewonderen.

~ ~ ~

3 gedachten over “Geen ontaarde kunst

  1. Prachtig moet ze zijn deze tentoonstelling en de bijhorende info die je geeft maakt het helemaal compleet. Echt jammer dat het zo ver is…

    1. Ja, er zitten zeker prachtstukken tussen, maar ook wat kitschwerk. Ik vond vooral het idee achter de verzameling erg goed. Wat was het nu wat door de nationaalsocialistische overheid als ‘goed’ werd beschouwd voor het Nederlandse volk. Daar had ik nog maar weinig van gezien. Nu heb ik daar een beter beeld bij.

  2. Ik vond uw blog pas zeer kort geleden, vandaar deze late reactie.
    U citeert: “Al spoedig bleek dat er geen duidelijk beleid bestond en de voorkeur en smaak van Gerdes en enkele van zijn kunstvrienden steeds sterker de aankopen bepaalden.”
    Men kan dus moeilijk zeggen dat de tentoonstelling representeert wat de nationaalsocialistische overheid “goed” vond.
    Wat zou het antwoord zijn op de vraag uit de docentenhandleiding: “In hoeverre zijn deze werken bedoeld als een vorm van propaganda en waarin schuilt die propaganda dan?”. Ik heb geen propaganda kunnen vinden, misschien met uitzondering dan van de “Engel der gerechtigheid”.
    Zie verder mijn bespreking van die tentoonstelling: “Geaarde kunst van ontaarde kunstenaars?” (https://www.henribruning.nl/theo/geaard.htm)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *