Geen geheimen mee in het graf

Deze blog­post is deel 36 van 43 in de serie Een per­fecte dag voor lit­er­atu­ur
Frank Brangwyn, ‘For the Relief of Women and Children in Spain’ (detail) published by General Relief Fund for Distressed Women and Children in Spain, 1936-7, Lithograph on paper, Leicestershire County Council Artworks © David Brangwyn
Frank Brang­wyn, ‘For the Relief of Women and Chil­dren in Spain’ (detail) pub­lished by Gen­er­al Relief Fund for Dis­tressed Women and Chil­dren in Spain, 1936–7, Lith­o­graph on paper, Leices­ter­shire Coun­ty Coun­cil Art­works © David Brang­wyn

Pepe ligt in het zieken­huis. Hij heeft nog maar enkele dagen te lev­en. Zijn vrouw Juani­ta wijkt niet van zijn zijde. Het groot­ste deel van hun lev­en hebben ze samen doorge­bracht. En daar­van ook nog eens het groot­ste deel in Ned­er­land waar ze vanu­it Span­je naar toe zijn geëmi­greerd. Juani­ta heeft alti­jd het idee gehad haar man door en door te ken­nen. Hoe ze het fijne dacht te weten van zijn verleden voor­dat hij zich aansloot bij het reizende the­atergezelschap onder lei­d­ing van haar moed­er.

Dan begint Pepe te vertellen over een geheim dat hij zijn gehele lev­en met zich meege­dra­gen heeft. Waar Juani­ta nu voor de eerste keer over hoort.

Ik begri­jp het niet, de neig­ing van mensen om op hun sterf­bed geheimen op te biecht­en.

Het deed me denken aan een nieuws­bericht dat ik jaren gele­den las en naar aan­lei­d­ing waar­van ik een gedicht­je maak­te (ik kan niet heel veel en dicht­en valt daar zeer zek­er onder). Het ging over een man die in de over­tuig­ing dat hij bin­nen niet al te lange tijd zou komen te over­li­j­den de beken­te­nis deed lang gele­den iemand gedood te hebben. Hij her­stelt echter en kan vanu­it het zieken­huis direct door naar de recht­bank.

Een laat­ste beken­te­nis met de dood in de ogen. Er zijn boeken vol over geschreven. Ook En nooit was iets gel­o­gen door Ellen Hei­jmerikx past bin­nen deze tra­di­tie.

Zoals zo vaak kri­j­gen we pas laat te lezen wat er zich daad­w­erke­lijk heeft afge­speeld in de jaren na de gruwelijke burg­eroor­log in Span­je dat zucht onder de dic­tatu­ur van Fran­co. Het boek zit kun­stig in elka­ar. Juani­ta vertelt over hoe zij bij haar man aan zijn ziekbed zat en waar zij de ver­halen aan­hoort die Pepe slechts met veel moeite kan vertellen. Maar dit zijn eigen­lijk een dubbel soort flash­backs want Pepe is inmid­dels overleden (geen spoil­er, want dat wordt ons al op de tweede bladz­i­jde duidelijk) en we zien hoe Juani­ta langza­am uit bal­ans raakt. Haar mijmerin­gen over Pepe en de geheimen die hij haar onthult in de vier dagen die hem nog gegeven waren doet ze ter­wi­jl ze probeert zichzelf staande te houden nu haar echtgenoot er niet meer is.

Waar denk je aan?’ Pepe schud­de aan mijn arm.
‘Niks.”
‘Je zat aan iets te denken. Dat zie ik toch.’
‘Miss­chien had ik jou meer nodig dan jij mij. Daar dacht ik aan.’
[p.198, En nooit was iets gel­o­gen, Ellen Hei­jmerikx]

Juani­ta en Pepe groeien op in de jaren na de Spaanse burg­eroor­log. Wat dat betekent daar­van kan ik me nauwelijks een voorstelling mak­en. Het lev­en is onge­meen hard en gevaar­lijk voor iedereen die zich niet con­formeert aan de (ongeschreven) wet­ten die gelden tij­dens het bewind van de dic­ta­tor Fran­co.

Pepe’s vad­er is er van­door gegaan en laat zijn moed­er met de kinderen achter. Zwer­vend trekken ze van dorp naar dorp op zoek naar iets te eten, onder­dak of werk. Alle kinderen, hoe jong ook, wor­den geacht mee te helpen. De kleine Pepe droomt ervan ooit zoge­naamde copla’s (gedicht­en) te mogen schri­jven en ziet zichzelf als een marte­laar naar voor­beeld van de heilige San­ti­a­go (Sint Jakobus) en probeert zo de pes­ter­i­jen door zijn broers en straatkinderen in de buurten waar ze tijdelijk verbli­jven te weer­staan. Op een dag wordt hij zo ziek dat men er al reken­ing mee houdt dat hij het niet zal over­leven. Toch weet hij te her­stellen en om aan te sterken onderge­bracht bij een alleen­staand echt­paar. Daar­na wordt hij in een kloost­er geplaatst. Lat­er zal hij de vor­mende gebeurtenis­sen en per­so­n­en in zijn geschiede­nis tre­f­fend weten te van­gen in de copla’s waarmee hij als arti­est in het the­atergezelschap van Juanita’s oud­ers veel suc­ces heeft:

Je moed­er is een hobbe­lend rij­tu­ig­je
voor iedere koet­si­er.
Je moed­er is een deinend scheep­je
voor elke pas­sagi­er.
Ach kind­jelief,
van wie ben jij een wan­de­lend sou­venir?
[p.42, En nooit was iets gel­o­gen, Ellen Hei­jmerikx]

Ook Juani­ta heeft geen gemakke­lijk lev­en. Net als het gezin van Pepe trekken zij met het the­atergezelschap door het ver­woeste Spaanse land in de hoop ergens te kun­nen optre­den tegen een ver­goed­ing in natu­ra of geld. Al van jongs af aan wordt er van Juani­ta verwacht dat zij op de planken staat en het is haar moed­er die met strakke hand het geheel orchestreert omdat haar los­bandi­ge vad­er regel­matig verti­er zoekt bij andere vrouwen en Juani­ta in haar ogen teveel haar zin geeft.

… na een vol­gend optre­den greep de hand van mijn moed­er mijn haar. Ze gaf een felle ruk aan mijn krullen zodat er echte tra­nen in mijn ogen spron­gen. Haar stem blies in mijn oor. ‘Huilen moet je niet spe­len, Juani, huilen moet je voe­len!’
[p.47, En nooit was iets gel­o­gen, Ellen Hei­jmerikx]

Het lot brengt Juani­ta en Pepe bij elka­ar. Alle­bei hebben ze al een heel lev­en achter de rug voor­dat hun geza­men­lijk lev­en nog moet begin­nen. In al de jaren die vol­gen dra­gen ze ieder voor zich geheimen met zich mee die ze de ander niet toev­ertrouwen. Is het uit schaamte? Zijn ze het miss­chien ver­geten? Vormt het een afges­loten hoofd­stuk? Toch besluit Pepe op het laatst bepaalde gebeurtenis­sen te onthullen die hij nooit eerder aan Juani­ta had verteld.

Ik begri­jp het niet, de neig­ing van mensen om op hun sterf­bed geheimen op te biecht­en.
[p.7, En nooit was iets gel­o­gen, Ellen Hei­jmerikx]

De onthullin­gen door Pepe bren­gen Juani­ta van haar stuk. Zou zijn weg­vallen al meer dan vol­doende zor­gen hebben gegeven, nu raakt Juani­ta op drift. Niet in staat haar lev­en zon­der Pepe richt­ing te geven bli­jft zij achter met de herin­ner­in­gen die niet meer de vaste ijkpun­ten zijn die het ooit waren geweest. Ze mag het dan niet begri­jpen, die neig­ing tot het opbiecht­en van geheimen, ze komt gaan­deweg wel tot de over­tuig­ing dat ze er iets mee moet nu het een­maal gezegd is.

En nooit was iets gel­o­gen is een betov­erend mooie roman die op som­mige momenten naar je strot gri­jpt en je op andere plekken doet glim­lachen. Dit alles in een sti­jl die bij­zon­der weet te over­tu­igen. Een genot om te lezen ondanks de ver­schil­lende wrede tafer­e­len die de revue passeren. Soms tref je een roman die op de juiste wijze invulling weet te geven aan een his­torische peri­ode zon­der te ver­wor­den tot een ‘opgeleukt’ geschiedenis­boek. Ellen Hei­jmerikx ver­di­ent alle lof dat het haar is gelukt om de alomte­gen­wo­ordi­ge dreig­ing onder de dic­tatu­ur van Fran­co te lat­en voe­len en tevens het ontwrichte lev­en te beschri­jven van Juani­ta nadat zij alleen verder moet zon­der haar met­gezelf Pepe. In meerdere opzicht­en een aan­rad­er.

ennooitwasietsgelogen

Juani­ta zit aan het sterf­bed van haar man Pepe, in een Ned­er­lands zieken­huis. In zijn laat­ste dagen vertrouwt Pepe haar alles toe waarover hij een lev­en lang gezwe­gen heeft. Zijn beken­te­nis opent Juani­ta niet allen de ogen voor het echte ver­haal van Pepes jeugd tij­dens de wrede Spaanse dic­tatu­ur, maar dwingt haar ook naar haar eigen verleden te kijken. De romantiek van hun eerste ont­moet­ing, het reizend the­atergezelschap van haar oud­ers, de gedicht­en die Pepe schreef en de vad­er die hij zocht — alles komt in een ander licht te staan.

En nooit was iets gel­o­gen
Ellen Hei­jmerikx
Uit­gev­er Nieuw Ams­ter­dam
ISBN 9789046818817

~ ~ ~

Series Nav­i­ga­tion« Verge­zocht maar goed geschrevenDe man in mijn leesstoel »

Geef een reactie