De duizelingwekkende jaren — Inleiding

Jac­ques-Hen­ri Lar­tigue, 1912 Auto­mo­bil Dela­ge

Het stu­die­ma­te­ri­aal bij de Ori­ën­ta­tie­cur­sus Cul­tuur­we­ten­schap­pen bestaat naast een rea­der ook uit het boek De dui­ze­ling­wek­ken­de jaren geschre­ven door Phi­lipp Blom. Met als onder­ti­tel ‘Euro­pa 1900–1914’. Van het boek hoe­ven we maar onge­veer de helft te lezen. De inlei­ding en acht van de vijf­tien hoofd­stuk­ken. Ik kon het niet laten om ook de ande­re hoofd­stuk­ken te lezen. In deze blog­post sta ik stil bij de inlei­ding.

Blom begint de inlei­ding met een anek­do­te over een jon­ge­man die in 1912 aan de kant van de weg staat om een foto te maken van de voor­bij­ra­zen­de auto’s die deel­ne­men aan de Fran­se Grand Prix. Wat hem betreft is zijn poging mis­lukt als hij later het resul­taat ziet. De wagen staat er half op en de ach­ter­grond is niet scherp en ver­vormd.

Hij bergt de foto weg. Zijn naam is Jac­ques-Hen­ri Lar­tigue. Het beeld dat hij mis­lukt acht, zal veer­tig jaar later wor­den ten­toon­ge­steld en hem beroemd maken. Het toont pre­cies de opwin­ding, de ener­gie en de snel­heid die zo belang­rijk waren voor de jaren van de eeuw­wis­se­ling en de herfst van 1914.

De dui­ze­ling­wek­ken­de jaren, p.11

Dit is type­rend voor de aan­pak die Blom gehan­teerd heeft bij dit boek. Bij aan­vang van ieder hoofd­stuk zien we iets der­ge­lijks terug­ko­men. Een pak­ken­de gebeur­te­nis uit de jaren voor­af­gaand aan de Eer­ste Wereld­oor­log die sym­bool staat voor het onder­werp of the­ma dat in het betref­fen­de hoofd­stuk aan bod komt.

Voor deze inlei­ding heeft de anek­do­te tot doel te laten zien dat de begin­pe­ri­o­de van de twin­tig­ste eeuw niet gezien moet wor­den als een ver­leng­stuk van de negen­tien­de eeuw die door­liep tot aan het uit­bre­ken van de oor­log. Voor de men­sen die rond 1900 leef­den, zo betoogt Blom zou dit nos­tal­gi­sche beeld van de goe­de oude tijd of bel­le épo­que niet over­een­ko­men met hun erva­rin­gen. Ver­vol­gens schetst hij in het kort een aan­tal ken­mer­ken die toen al type­rend waren voor de ver­an­de­ring die was inge­zet:

  • snel­le tech­no­lo­gi­sche ver­an­de­rin­gen
  • nieu­we onge­ken­de com­mu­ni­ca­tie­mid­de­len
  • voort­schrij­den­de glo­ba­li­se­ring
  • ingrij­pen­de soci­a­le ver­an­de­rin­gen
  • alles­om­vat­ten­de con­sump­tie­maat­schap­pij

De wereld was onte­gen­zeg­ge­lijk in alle facet­ten van het leven snel­ler en moder­ner gewor­den maar dat had naast aller­lei posi­tie­ve ver­wor­ven­he­den die nog maar kort daar­voor ondenk­baar waren geweest ook een keer­zij­de. De snel­heid ging velen te snel. Het werd als angst­aan­ja­gend erva­ren, zeker als de maat­schap­pe­lij­ke ver­an­de­rin­gen die ermee in gang wer­den gezet niet strook­ten met het ver­trouw­de beeld of de posi­tie van die­ge­nen die erdoor geraakt wer­den. Hou­vast ver­dween, maar het was ondui­de­lijk wat ervoor in de plaats zou komen en dat bracht een hoop onrust en ner­vo­si­teit met zich mee.

Kort­om, het is dui­de­lijk dat Phi­lipp Blom in de inlei­ding er al op uit is ons te over­tui­gen van het feit dat de oor­sprong van onze hui­di­ge tech­no­lo­gi­sche en moder­ne samen­le­ving zijn oor­sprong toch echt heeft in de jaren voor­af­gaand aan de Eer­ste Wereld­oor­log en niet erna. En daar­om roept hij de lezer op mee te doen aan een gedach­ten­ex­pe­ri­ment bij het lezen van zijn boek:

stel u voor dat in bibli­o­the­ken over­al ter wereld een plaag van even vraat­zuch­ti­ge als selec­tie­ve boek­wor­men alle boe­ken en foto’s, films en ande­re docu­men­ten over de jaren tus­sen juli 1914 en 2000 onher­stel­baar zou heb­ben bescha­digd. […] Stel u voor dat u de jaren 1900 tot en met 1914 zou kun­nen bekij­ken zon­der dat de slag­scha­duw van de toe­komst een duis­ter licht werpt op hun his­to­ri­sche heden, als een moment van leven met alle com­plexi­teit en con­tra­dic­ties die daar­bij horen, met een toe­komst die open­ligt, pre­cies zoals die jaren zijn beleefd door de men­sen uit die tijd.

De dui­ze­ling­wek­ken­de jaren, p.15

Waar­om niet?, zou je mis­schien geneigd zijn te den­ken. Of mis­schien vindt je wel van jezelf dat je dit altijd al doet. Dat was in ieder geval wel mijn eer­ste inge­ving toen ik deze oproep las. Maar toen ik er over ging naden­ken moest ik toch wel beken­nen dat het veel eer­der heel nor­maal is om het juist niet te doen. En mis­schien is het wel onmo­ge­lijk om het anders te doen. Want we dra­gen die infor­ma­tie en ken­nis nu een­maal met ons mee. De een wat meer dan de ander, maar toch. Hoe kun je daar aan voor­bij gaan zodat je je onbe­voor­oor­deeld en zon­der voor­ken­nis van wat hun te wach­ten staat kunt ver­plaat­sen in de men­sen die toen leef­den?

Phi­lipp Blom geeft nog een tip. Wees even onbe­van­gen als de foto­graaf uit de anek­do­te waar­mee hij begint.

Ook al leidt dat mis­schien tot een ver­vormd resul­taat, een sub­jec­tief beeld dat alleen een deel van de wer­ke­lijk­heid kan van­gen, toch is dat de bes­te manier om de snel­heid, de urgen­tie, de onbe­vang­heid van het leven in die tijd vast te leg­gen.

De dui­ze­ling­wek­ken­de jaren, p.14

Geen garan­tie tot suc­ces maar ik ga het pro­be­ren.

Stel je voor dat je de jaren 1900 tot 1914 zou bezien zon­der de scha­duw die de gru­we­lij­ke gebeur­te­nis­sen van de twin­tig­ste eeuw daar­over gewor­pen heb­ben. Stel je voor dat je niets wist van de Som­me, van Sta­ling­rad, Auschwitz, Hiro­s­hi­ma, dat de toe­komst nog open en onin­ge­vuld zou zijn.

Zo beschrijft Blom die veer­tien jaren: zoals ze beleefd zijn in al hun com­plexi­teit en tegen­strij­dig­heid en met de bij­be­ho­ren­de hoop en vrees. Hoe zag Frank­rijk eruit in 1900, ten tij­de van de Wereld­ten­toon­stel­ling? Wat hield de Engel­sen bezig in het jaar waar­in konin­gin Vic­to­ria stierf? Blom beschrijft de indu­stri­ë­le ont­wik­ke­ling en de aan­zien­lij­ke ver­snel­ling waar­in de wereld ver­vol­gens raak­te. De twin­tig­ste eeuw is niet begon­nen in de loop­gra­ven, maar in de dui­ze­ling­wek­ken­de jaren die eraan voor­af­gin­gen. Blom betrekt de lite­ra­tuur en de beel­den­de kunst erbij en brengt zodoen­de het ver­le­den op een bui­ten­ge­woon aan­trek­ke­lij­ke wij­ze tot leven.

De dui­ze­ling­wek­ken­de jaren. Euro­pa 1900–1914
Phi­lipp Blom
De bezi­ge bij
ISBN 978023460022

~ ~ ~

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *