20825 — vrijdag

De cultuurkritiek van Lessing en toch blijven lezen om te leren over racisme

@Cultuur_OU: Lees­tip: ‘Euro­pa en Azië als tegen­po­len: cul­tuur­kri­tiek van The­o­dor Les­sing’ Geschre­ven door Her­man Simis­sen, uni­ver­si­tair docent #filo­so­fie @OU_Nederland #Oost­West #MvdG #Cul­tuur

Als een van de uit­zon­de­rin­gen, zo schrijft Her­man Simis­sen in dit arti­kel, was het de Duit­se filo­soof The­o­dor Les­sing die al bij het uit­bre­ken van de Eer­ste Wereld­oor­log zich onom­won­den uit­sprak tegen de oor­log en het daar­mee gepaard gaan­de oor­logs­ge­weld. Hij hield ver­schil­len­de lezin­gen waar­van er een­tje de titel droeg ‘Euro­pa und Asien’ en die hij later uit­werk­te tot een boek dat ver­scheen in 1918, maar waar­aan hij tot aan 1930 bleef scha­ven en her­schrij­ven. Het vorm­de dan ook de basis van zijn gedach­te­goed over de cul­tuur­ver­schil­len in Oost en West. Belang­rijk is hier­bij dat de ter­men ‘Oost’ en ‘West’ niet ver­wij­zen naar de geo­gra­fi­sche lig­ging op de wereld­kaart, maar als label gebruikt wor­den voor de ‘wes­ter­se’ en de ‘oos­ter­se’ cul­tuur.

Les­sing ver­diept zich in de ach­ter­grond van het supe­ri­o­ri­teits­ge­voel van de wes­ter­se bescha­ving en de daar­mee samen­han­gen­de plicht (of roe­ping) om deze bescha­ving ver­der te ver­sprei­den naar ande­re gebie­den, waar­bij in de mees­te geval­len bepaald niet zacht­zin­nig te werk werd gegaan. Mis­schien zou deze roe­ping te recht­vaar­di­gen zijn van­uit de idee dat de wes­ter­se bescha­ving de eni­ge was, maar dat ver­werpt Les­sing cate­go­risch. Er is wel dege­lijk meer dan de wes­ter­se bescha­ving en de balans of de wes­ter­se beter zou zijn valt vol­gens hem ook nog eens nega­tief uit.

Wat ik mooi vind is hoe Les­sing een link legt met de heer­sen­de gods­dienst in een bescha­ving en op wel­ke manier dat door­werkt in hoe men het leven zou moe­ten aan­vaar­den:

De domi­nan­te gods­dienst in Euro­pa is het chris­ten­dom; ken­mer­kend voor het chris­ten­dom nu is, aldus Les­sing, dat het nor­men stelt. Dat wil zeg­gen: het chris­ten­dom aan­vaardt het leven niet zoals het is, maar het houdt zijn gelo­vi­gen voor hoe het leven zou moe­ten zijn — hoe zij hun leven zou­den beho­ren te lei­den. Azi­a­ti­sche gods­dien­sten daar­en­te­gen, hoe ver­schil­lend zij onder­ling ook mogen zijn, heb­ben gemeen dat zij het leven nemen zoals het is. Azi­a­ti­sche gods­dien­sten over­den­ken het leven zoals het is, en pro­be­ren het te begrij­pen en te aan­vaar­den, maar zij wil­len het leven niet ver­an­de­ren.

Wat ik ver­der nog meer las over Les­sing en zijn cul­tuur­krik­tiek in het arti­kel sprak me wel aan, dus ik ga bin­nen­kort eens in de boek­han­del op zoek naar werk van hem.

~ ~ ~

[Twit­ter RT] @Cultuur_OU: #Edu­ca­te­yourself door mid­del van een lees­club om meer te leren over racis­me? Lees de tips van de sec­tie #let­ter­kun­de @OU_Nederland => Edu­ca­te yourself — #Oost­West#MvdG#Cul­tuur

In het kiel­zog van de Black Lives Mat­ter bewe­ging volg­den er veel aan­be­ve­lin­gen voor wit­te men­sen van boe­ken die gele­zen kon­den (moesten) wor­den voor een beter begrip waar­om deze eman­ci­pa­to­ri­sche inhaal­slag zo urgent is in het licht van het onvoor­stel­ba­re leed ver­oor­zaakt door open­lijk dan wel insti­tu­ti­o­neel racis­me. En toen was daar een arti­kel in The Was­hing­ton Post geschre­ven door Tre John­son met de omi­neu­ze titel ‘When black peo­p­le are in pain, whi­te peo­p­le just join book clubs’.

Wat nu? Lizet Duy­ven­dak geeft aan waar­om zij toch geko­zen heeft om een lees­lijst samen te stel­len voor de Edu­ca­te yourself web­si­te van de OU. Wel­is­waar erkent ze de kri­tiek van John­son:

Lees­clubs zijn vol­gens John­son een te com­for­ta­be­le omge­ving van gelijk­ge­stem­den, waar het moei­lijk is om elkaar kri­tisch de maat te nemen over ver­bor­gen racis­ti­sche opvat­tin­gen. Hij roept op tot ech­te actie, ech­te intro­spec­tie en toe­ge­ven dat ook wij, hier en nu schul­dig zijn aan de gro­te pro­ble­men van van­daag de dag.

Maar daar staat tegen­over dat in het ver­le­den geble­ken is dat ‘boe­ken als Uncle Tom’s cabin invloed gehad [heb­ben] op de afschaf­fing van de sla­ver­nij, en Fabrieks­kin­de­ren van J.J. Cre­mer op de afschaf­fing van de kin­der­ar­beid in Neder­land’.

Is lite­ra­tuur niet bij uit­stek het medi­um om via iden­ti­fi­ca­tie boven je eigen beper­kin­gen uit te stij­gen?

Dus daar­om toch een lees­lijst (die ik hier graag deel in het kader van Sha­ring is Caring, en wel­licht zelf ook gro­ten­deels ga lezen) to edu­ca­te yourself rond­om het the­ma racis­me:

• Phi­lo­me­na Essed, Alle­daags racis­me (1984)
• Glo­ria Wek­ker, Wit­te onschuld (2017)
• Anton de Kom, Wij sla­ven van Suri­na­me (1934)
• James Bal­d­win, Niet door water maar door vuur (1963)
• Maya Ange­lou, I know why the caged bird sing (1969)
• Frank Mar­ti­nus Ari­on, Dub­bel­spel (1973)
• Toni Moris­son, Belo­ved (1987)
• Teju Cole, Open city (2011)
• Ta-Nehi­si Coa­tes , Bet­ween the World and Me (2015)
• Zadie Smith, Swing time (2016)

Bij een aan­tal titels is in het arti­kel extra infor­ma­tie toe­ge­voegd geschre­ven door mede­wer­kers van de sec­tie let­ter­kun­de. Lees en leer ervan!

~ ~ ~

MvdG: Meer over het thema Oost/West

Het eer­ste arti­kel dat ik lees op de site van de Maand van de Geschie­de­nis geeft iets meer ach­ter­grond over het geko­zen the­ma Oost/West. De onder­ti­tel luidt: Van kruis­toch­ten tot sla­ven­han­del en van Kou­de Oor­log tot glo­ba­li­se­ring. Een erg breed the­ma dus, dat bij­na haaks staat op de begin­zin: De wereld wordt steeds klei­ner.

Ik heb dat altijd een vreem­de opvat­ting gevon­den. Hoe snel­ler je ergens geo­gra­fisch naar toe kunt rei­zen heeft wat mij betreft wei­nig te maken met het feit dat het daar­door lijkt dat het tota­le geo­gra­fi­sche opper­vlak klei­ner wordt. Eer­der het tegen­deel. Door de moge­lijk­heid om je op een mak­ke­lij­ke manier (hoe­wel, door coro­na­re­stric­ties is dat lang niet meer zo van­zelf­spre­kend) naar het ande­re eind van de wereld te kun­nen ver­plaat­sen, krijg je een veel beter ide van hoe wijds en geva­ri­eerd onze wereld is. Het opent per­spec­tie­ven die anders ver­bor­gen zou­den zijn geble­ven.

De wereld wordt steeds gro­ter. En als het gro­ter wordt, wordt het vaak ook com­plexer en moei­lij­ker om te bevat­ten. Het bete­kent dat bepaal­de stand­pun­ten of (voor)oordelen opnieuw tegen het licht gehou­den moe­ten wor­den om te zien hoe houd­baar ze nog zijn nu het blik­veld is ver­ruimd. Ten­min­ste, als men daar­toe de moei­te neemt of het op z’n minst ziet als een voor­waar­de tot beter begrip van die wereld waar we met z’n allen deel van uit­ma­ken.

In het arti­kel wordt aan­ge­ge­ven dat het niet zo van­zelf­spre­kend is dat deze toe­ge­no­men glo­ba­li­teit uit­mondt in meer begrip voor elkaar. We zien eer­der het tegen­deel:

Steeds vaker en lui­der klinkt de roep om eigen volk eerst en het slui­ten van de lands­gren­zen voor immi­gran­ten. Met de opkomst en bloei van een anti-Euro­pees sen­ti­ment en anti-immi­gra­tie­par­tij­en is het nati­o­na­lis­me terug van nooit echt weg­ge­weest.

Een zor­ge­lij­ke ont­wik­ke­ling wat mij betreft en ik ben benieuwd hoe er in de vele arti­ke­len die op de site bij het Oost/West the­ma beho­ren ver­der op inge­gaan wordt, want uit­ein­de­lijk is dat de spe­ci­fie­ke invul­ling die zij aan dit the­ma gege­ven heb­ben:

Den­ken in ‘wij’ en ‘zij’, in ‘hier’ en ‘daar’ – is dat een feno­meen van alle tij­den of is dit typisch iets van nu? In okto­ber 2020 neemt de Maand van de Geschie­de­nis je mee op wereld­reis om die vraag te beant­woor­den. 

Ik wens ons allen een behou­den vaart.

~ ~ ~ 

In okto­ber schrijf ik regel­ma­tig een blog­post naar aan­lei­ding van de arti­ke­len op de site van de Maand van de Geschie­de­nis rond het the­ma van 2020: Oost/West.