How to be both – Ali Smith

Het heeft even geduurd, maar vandaag heb ik dan toch eindelijk How to be both van Ali Smith uitgelezen. Ik was ermee begonnen op 1 september naar aanleiding van de eerste aflevering van de Boeken FM podcast die ik opnieuw afgespeeld had na het lezen van Autumn (ook geschreven door Ali Smith en in de podcast besproken). Mijn voornemen was om uit een van de vele verwijzingen naar andere boeken die voorbij kwamen er eentje uit te kiezen om te lezen, bij voorkeur een titel die ik zelf in bezit heb. Het werd dus How to be both.
Wat ik niet wist (en misschien wel de voornaamste reden was dat ik wat langer over het boek deed dan vooraf gedacht) is dat het boek uit twee delen bestaat die qua stijl nogal ver van elkaar af staan. Althans dat was hoe ik het ervaren heb. In het eerste deel volgen we George. Zij is rond de 18 jaar en heeft onlangs haar moeder verloren (wat weer even confronterend was). Het verhaal start net na middernacht op 1 januari en we volgen George in haar overpeinzingen die teruggaan naar een Italië-trip samen met haar moeder. Later, in het tweede deel (dat gek genoeg ook aangeduid wordt met ‘One’, net zoals het deel dat gaat over George) volgen we Francescho, een schilder uit de renaissance en een van de artiesten die aan het fresco hebben gewerkt die George en haar moeder naar Italië hebben doen afreizen. Ook zijn (hoewel we mogen aannemen dat ‘hij’ een ‘zij’ is) moeder is overleden toen hij/zij nog erg jong was.
Zoals gezegd vond ik de overgang van George naar Francescho nogal een stijlbreuk en erg abrupt. Ik voelde me op een bepaalde manier erg betrokken bij George en hoe zij omgaat met het verlies van haar moeder en wilde verder lezen over haar vriendschap met Helena, haar band met haar jongere broertje en haar vader die zich verliest in de drank. Ook de verhaallijn dat zij op zoek gaat naar de mysterieuze vrouw waarmee haar moeder een sterke (liefdes?)relatie heeft gehad sprak me erg aan. Daarom was het voor mij een teleurstelling toen ik haar achter moest laten en plots met de stem van Francescho te maken kreeg. Zijn/Haar innerlijke monoloog (stream of consciousness) kon me niet boeien. Tenminste niet meteen. Pas nadat ik het boek na enkele weken weer oppakte kon ik het een nieuwe kans geven en raakte ik alsnog in de ban van de wederwaardigheden van deze persoon. Wel moest ik geconcentreerd blijven lezen omdat het niet altijd viel op te maken wanneer en met wie een en ander zich afspeelde. Er werd veel op en neer gesprongen in de tijd en ook de situaties werden soms erg vaag omschreven, en dat interpunctie grotendeels achterwege blijft was ook wennen. Maar veel werd goedgemaakt door de poëtische manier van vertellen.
Wat steeds duidelijk werd tijdens het lezen van het tweede deel is dat (hoe kan het ook anders) de twee verhalen wel degelijk met elkaar verweven zijn. En ook nog eens op zo’n bijzondere manier dat (zo las ik later deze avond) je ze ook in omgekeerde volgorde kunt lezen. En zo zijn ze ook uitgegeven. Je hebt exemplaren waarin het verhaal begint met George (zoals mijn exemplaar), maar ook waar het eerste deel het verhaal van Francescho is. Daarom zijn ze ook allebei aangeduid met ‘One’.
Toen ik het boek uithad en daarna wat recensies zat door te bladeren kwam ik regelmatig het commentaar tegen dat bij de eerste lezing deze verwevenheid dan wel gaandeweg duidelijk werd, maar dat ook veel verborgen bleef als je eenmaal doorhad hoe gelaagd deze roman is. Bijna overal werd wel aanbevolen om het boek zeker nog eens opnieuw te lezen, als het niet al meteen werd gedaan omdat het de lezer zo nieuwsgierig maakt hoe het nu ‘echt’ zit met de personages en hoe de geest van Francescho gezien moet worden in het rouwproces van George. En dat geldt ook voor mij. Ik voel me op dit moment niet in staat om een goed oordeel van dit boek te vormen omdat ik het idee heb slechts de buitenkant gezien te hebben van iets waarvan de inhoud zich nog verborgen houdt.
Ik ben dus zeker van plan om het boek opnieuw te gaan lezen. Met meer aandacht en geduld. Maar ben hoe dan ook blij dat ik het uitgelezen heb, en kan alleen maar concluderen dat ik daarnaast zeker ander werk ga lezen van Ali Smith. Voor nu kan ik iedereen aanbevelen om dat ook te doen en How to be both of Autumn zijn wat mij betreft beide prima titels om mee te beginnen.

A renaissance artist of the 1460s. A child of a child of the 1960s.
Two tales of love and injustice twist into a singular yarn where time gets timeless, knowing gets mysterious, fiction gets real – and all life’s givens get given a second chance.
How to be both
Ali Smith
2014
PS. Het volgende boek dat ik ga lezen is Spiegel spiegel schouder van Dorthe Nors. Dit boek wordt besproken in seizoen 1, aflevering 2 van Boeken FM.