Chaos in de Westerse Wereld — Beatrice de Graaf
Eerder deze week, op dinsdag om precies te zijn werkte ik vanuit huis. Inge was de vorige dag richting Biesbosch gereden om daar in een hotel te overnachten zodat zij dinsdagochtend niet door de filedrukte moest voor een cursus. Toen ik maandagavond thuis kwam trof ik aldus een leeg huis aan. Normaal is het andersom en ben ik op reis. Ik liet de kippen nog even uit de ren en ververste het water. Voer hadden ze al van Inge gekregen. De twee zwerfkatten die hier kind aan huis zijn kwamen langs om hun avondeten op te eisen voordat de egels uit hun schuilplaats kwamen en aan de kattenbrokjes zouden beginnen. Eenmaal binnen stonden er twee poezen te wachten die zo het zich deed aanzien volledig uitgehongerd waren. Pas nadat ik hen van eten had voorzien kon ik met mijn eigen avondmaaltijd beginnen.
De voornaamste reden dat ik dinsdag niet naar kantoor ging was omdat ik een kaartje had gekocht voor een lezing door Beatrice de Graaf in de Vereeniging in Nijmegen. Ik had het in een opwelling gekocht toen ik een bericht voorbij zag komen op Bluesky dat er nog slechts enkele kaartjes beschikbaar waren. Het onderwerp ‘Chaos in de Westerse Wereld’ sprak me wel aan. Een fragment uit de toelichting:
In de theateravond Chaos in de Westerse wereld laat historicus Beatrice de Graaf overtuigend zien hoe het heden beklemmend lijkt op vroegere tijden én er juist ook geruststellend van verschilt. Hoe kunnen we met kennis van het verleden sluimerend gevaar voor de democratische rechtsorde herkennen, of onze angsten juist relativeren?
Lang heb ik gedacht dat zij familie (de dochter?) was van Bob de Graaff waarvan ik het boek Op weg naar Armageddon. De evolutie van fanatisme gelezen had en daar diep van onder de indruk was (en nog steeds ben). Ik had niet door dat het een f scheelt, en pas toen ik het boekje Crisis! van Beatrice de Graaf in mijn boekenkast naast dat van Bob de Graaff plaatste viel me dit kleine verschil op.
Op ’t eind van de werkdag twijfelde ik nog even of ik wel zou gaan. Het was weer een volle dag geweest met alleen maar back-to-back calls en ik had het helemaal gehad. Gelukkig kwam Inge thuis en gaf me het laatste duwtje door te zeggen dat het me goed zou doen om even met iets totaal anders bezig te zijn dan werk. Ik nam de trein en wandelde op mijn gemak naar de Vereeniging bij een aangename temperatuur.
Het was compleet uitverkocht. Op Bluesky zag ik een bericht van Beatrice de Graaf voorbij komen met een foto van een nu nog lege zaal.
Ik had een kaartje voor op het balkon, helemaal achteraan. Maar wel op de voorste rij. Nadat ik beneden even had rondgekeken en een kop koffie had gehaald (bij de prijs inbegrepen) zocht ik mijn plekje op. Het was prima te doen, zowel qua zitplaats als uitzicht op het podium. Langzaam begon de zaal vol te lopen met bezoekers en ietsjes na kwart over acht begon de lezing.
In haar lezing gaat Beatrice de Graaf dieper in op zorgwekkende ontwikkelingen zoals de verrechtsing in de politiek en verschuiving naar autocratische regeringsvormen die een direct gevaar vormen voor de democratische rechtsorde. Zij begint door te verwijzen naar een enquête waarbij gevraagd werd in hoeverre men vertrouwen had dat politieke regeringspartijen in staat was actuele grote problemen aan te pakken. Daarna volgde de vraag of het tijd werd dat er een sterke leider zou moeten opstaan om aan deze problemen op te lossen. In percentages uitgedrukt scoorde de eerste vraag laag, terwijl de tweede vraag hoger scoorde. Beatrice de Graaf ziet hierin een paradox. Hoe kan het dat er mensen zijn die weinig tot geen vertrouwen hebben in politieke partijen, maar wel in een autoritaire leider die zich alle macht toe-eigent en aangeeft dat hij (zelden of nooit een zij) het wel even zal regelen.
Om dit verder uit te werken verwijst zij naar het boek Twilight of Democracy. The Seductive Lure of Authoritarianism van Anne Applebaum. Zij verbaasde zich erover dat in haar kenniskring zoveel mensen geleidelijk aan zich achter populistische leiders schaarden. Na veel studie ontwaarde zij een patroon. Beatrice de Graaf gaat vervolgens eerst dieper in op dit patroon zelf, voordat zij enkele historische voorbeelden gebruikt waar dit patroon gebruikt kan worden om de toenmalige ontwikkelingen beter te kunnen duiden.
Het patroon bestaat uit drie elementen:
- Chaos vergroten of opblazen (en duidelijk maken dat er maar één persoon is die heet kan oplossen);
- Ondermijning van de publieke ruimte, zoals bijvoorbeeld de macht van de vrije media inperken;
- Normaliseren door het blijven herhalen van uitingen waardoor ze steeds minder ophef veroorzaken
De historische voorbeelden zijn Napoleon Bonaparte die de macht greep in Frankrijk, en de opkomst van het fascisme in Duitsland in het interbellum (de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog). Ik ga hier verder niet in detail op in, maar door het patroon te volgen wordt een en ander wel duidelijker en beter te begrijpen. Ook wanneer we naar hedendaagse voorbeelden kijken (Orban in Hongarije, Trump in de VS) zien we vergelijkbare patronen. Erg vrolijk wordt je er niet van. Toch wil Beatrice de Graaf niet in mineur afsluiten en verwijst naar haar eigen onderzoek en samenwerking met anderen waar gepoogd wordt hoe dit tij gekeerd kan worden. Simpel gezegd moet getracht worden dit patroon of draaiboek om te keren en De Graaf ziet daar een belangrijke rol in voor de zogenaamde zeven deugden (die ik gemakshalve van Wikipedia heb overgenomen):
- Prudentia (Voorzichtigheid — verstandigheid — wijsheid)
- Iustitia (Rechtvaardigheid — rechtschapenheid)
- Temperantia (Gematigdheid — matigheid — zelfbeheersing)
- Fortitudo (Moed — sterkte — vasthoudendheid — standvastigheid — focus)
- Fides (Geloof), in Latijnse teksten vaak omschreven als Pietas
- Spes (Hoop)
- Caritas (Naastenliefde/Liefde — liefdadigheid)
Hoe zij dat precies ziet is onderwerp van een nieuw boek dat komend jaar(?) verschijnt. Als afsluiting van de lezing geeft ze enkele voorbeelden hoe de zeven deugden kunnen helpen om de teloorgang van onze democratie een halt toe te roepen, maar het heeft mij (nog) niet kunnen overtuigen. Het voelt teveel alsof het van onderop moet komen, en de vraag is of een beweging vanuit het volk niet te laat komt wanneer je ziet hoe snel sommige zaken onherstelbaar afgebroken worden. Hopelijk laat het boek niet al te lang op zich wachten, of vindt haar oproep al eerder weerklank onder gelijkgestemden.
Ik was in ieder geval blij dat ik gegaan was (bedankt Inge!) en heb eenmaal thuis het boek van Anne Applebaum op mijn verjaardagslijstje gezet.