Na de val

Deze blog­post is deel 29 van 43 in de serie Een per­fecte dag voor lit­er­atu­ur

nadeval

In seizoen 3 van de serie Home­land komt een aflev­er­ing voor waarin twee hoge func­tionaris­sen van elka­ar bestri­j­dende inlichtin­gen­di­en­sten een ont­moet­ing hebben. Al hun hele lev­en lang zijn ze bezig met het opzetten en onder­houden van uiterst ingewikkelde (contra)spionage netwerken. Dat de waarheid daar­bij geweld moet wor­den aangedaan besef­fen ze alle­bei ter­dege. Het doel heiligt de mid­de­len. Wat mij zo trof in die scene was de beken­te­nis van een van hen door te verzucht­en dat alles uitein­delijk toch anders uit­pakt dan gep­land. Je kunt niet alles con­trol­eren.

Jakob Duikel­man is een man die hier een wijze les uit had kun­nen trekken. Hij leeft nog met het idee dat een leu­gen­t­je om best­wil alleen maar zijn gezin ten goede komt. Het prob­leem is dat hij het niet bij een enkel leu­gen­t­je laat. Al snel komen we erachter dat Jakob een heel web van leu­gens bij elka­ar heeft ver­zon­nen waar hij zelf ook niet meer pre­cies van weet hoe het in elka­ar steekt. Niet dat hij dit zelf zal toegeven. Jakob bli­jft tot aan het eind in de veron­der­stelling dat hij bij machte is om elke sit­u­atie naar zijn hand te zetten. Een vorm van hoog­moed waar­van we alle­maal weten waar­toe die zal lei­den.

Wat ik ver­rassend vond aan de vertel­con­struc­tie waar­bij ver­schil­lende per­son­ages gevol­gd wor­den, is de intro­duc­tie van Jos en Lia Voor­ma in het laat­ste hoofd­stuk. Zij zijn de buren van Jakob en verte­gen­wo­ordi­gen min of meer de algemene opinie in alle wis­pel­turigheid. Van een afs­tand (over de schut­ting) geven ze com­men­taar bij de teloor­gang van Jakob.  Mooi is dat het daar­na niet stopt. Het lev­en gaat door. Ook zon­der Jakob. Dat is miss­chien wel de meest ontluis­terende bood­schap van deze roman. Alle goede bedoelin­gen van Jakob ten spi­jt, loopt alles com­pleet anders dan hij voor ogen had en nie­mand die daar achter­af echt rouwig om is.

Look­ing back over the pages we have already read and marked, or com­ing back to the nov­el months, maybe years lat­er, we get a strong sense of our own posi­tion in rela­tion to the writer’s posi­tion. […] These days, going back to read­ing the books that have remained since uni­ver­si­ty days, I see three or four lay­ers of com­ments, per­haps in dif­fer­ent col­ored pens. And I sense how my posi­tion has changed, how I have changed.
[A weapon for read­ers — Tim Parks]

Nadat ik De val van Jakob Duikel­man door Anne-Marieke Sam­son had gelezen bleef ik achter met een ambiva­lent gevoel. Tegen­over het feit dat ik met bij­zon­der veel plezi­er dit debu­ut heb gelezen staat het ver­wi­jt dat ik vind dat het ver­haal een bepaalde diep­gang mist. De vraag is of dit een terecht ver­wi­jt is wan­neer men bedenkt dat het boek gebracht wordt als een ‘scherpe tragikome­die over een ambte­naar vol volkswoede’. Qua genre (hoewel ik eerder geneigd zou zijn om het boek te bestem­pe­len als absur­dis­tisch) past het dan miss­chien niet, maar het is de schri­jf­sti­jl van Sam­son die op som­mige momenten zo over­rompe­lend orig­i­neel is, dat je hoopt toch wat meer te lezen te kri­j­gen van de diep­ste zieleroerse­len die Jakob en de zij­nen beweegt. Het bli­jft bij hoop die (nog) niet ingelost wordt.

Type­r­end is een pas­sage als:

Zijn moed­er heeft gelijk, bedenkt hij als hij wegloopt. Hij moet inder­daad eens op bezoek bij zijn broer. Hij moet bin­nenko­rt eens uit­zoeken in welke inricht­ing die zit weg te kwi­j­nen.
[p.154, De val van Jakob Duikel­man]

Dit is alles wat we te lezen kri­j­gen over het ‘onvri­jwillig ongeluk dat Bram heette’. Het past geheel bin­nen de opzet van de roman om dit toch niet onbe­lan­grijke voor­val ter­loops aan de orde te bren­gen, maar ergens bli­jft het ook kna­gen dat er niet verder op wordt inge­gaan.

Terug naar het citaat van Tim Parks. Waarom heb ik het opgenomen in deze besprek­ing? Voor­namelijk om ook nog een andere ambivalen­tie te ver­wo­or­den. Een­t­je die meer te mak­en heeft met mijn eigen ontwik­kel­ing (als lez­er). Ik ben benieuwd wat ik van dit boek gevon­den zou hebben een tig­tal jaren terug. Hoogst­waarschi­jn­lijk had ik me toen niet (of veel min­der) druk gemaakt om de diep­gang waar­van ik nu vind dat die ont­breekt. Inte­gen­deel, ik zou het boek aan­raden aan mijn vrien­den van­wege de droogkomis­che sti­jl (lachuh!) en de vele veni­jnige steken onder water die Sam­son op aller­lei gebied uit­deelt. Een tre­f­fende per­si­flage op onze heden­daagse samen­lev­ing waarin cynisme over­heerst en we ons gek lat­en mak­en door de (social) media. Of iets dergelijks.

Nu is dat blijk­baar niet meer genoeg voor mij. Maar ik denk dus tevens dat het dit boek en de schri­jf­ster niet te ver­wi­jten valt. Het is eerder de verzucht­ing van een oude man die af en toe moeite heeft om genoe­gen te nemen met de luchtige manier waarop een ver­haal ook gebracht kan wor­den. Of miss­chien is het wel het ongeduld met een schri­jf­ster die in mijn ogen zoveel in haar mars heeft dat je zou wensen dat het er nu al uit had moeten komen. Geduld is een schone zaak dus bli­jf ik Anne-Marieke Sam­son zek­er vol­gen in al het moois wat ongetwi­jfeld nog gaat vol­gen.

Als laat­ste wat opmerkin­gen in het ver­lengde van wat ik gis­ter al schreef met betrekking tot enkele fout­jes in de tekst. Natu­urlijk gaat het mij niet om de opge­somde druk­fouten. Dat was slechts gedaan als een flauwe opmaat naar deze blog­post. Waar ik me wel lichtelijk aan heb gesto­ord zijn een aan­tal incon­sis­ten­ties in het ver­haal.

Zo is daar bijvoor­beeld de pas­sage waar Mai voor de eerste keer Jakob ont­moet:

Wie is dat?’ vroeg ze aan de koptele­foon.
‘Dat is Jakob, let maar niet op hem. Hij ligt in een schei­d­ing.’
Schei­d­ing, dacht Mai opge­to­gen. Dus hij is getrouwd.
[p.57, De val van Jakob Duikel­man]

Om dan ver­vol­gens een stuk verder te lezen:

Er was voor Mai geen grotere schok mogelijk. Nooit had Jakob haar iets verteld dat hij eerder getrouwd was geweest, …
[p.65, De val van Jakob Duikel­man]

Of wan­neer Jakob op maandag tij­dens een ver­hoor met een asiel­zoek­er terug­denkt aan zijn dochter Disi:

Jakob voelt het bloed uit zijn gezicht wegtrekken als er onwillekeurig beelden van de ver­warde Disi die hij gis­teren op het poli­tiebu­reau aantrof langza­am terugkomen in zijn herin­ner­ing.
[p.209, De val van Jakob Duikel­man]

Zo zijn er meer te vin­den. Juist in een ver­haal wat het moet hebben van al die leu­gens is het belan­grijk dat de interne log­i­ca overeind bli­jft, anders is het voor de lez­ers onmo­gelijk om nog enigszins te vol­gen hoe het ver­haal in elka­ar steekt. Zon­der dat het iets af doet aan het leesplezi­er geeft het nog maar eens aan hoe gecom­pliceerd het spin­nen van een web vol leu­gens is. Niet alleen Jakob raakt af en toe het overzicht kwi­jt.

De val van Jakob Duikelman | Anne-Marieke Samson
De val van Jakob Duikel­man | Anne-Marieke Sam­son

Jakob Duikel­man sli­jt de stof­fige dagen van zijn ambtenarenbestaan op zijn saaie min­is­terie, afdel­ing 3F: oor­logsmis­daden. Het lev­en is zin­loos en waarom moet het zin hebben? Dat zegt Jakob regel­matig tegen wie het maar wil horen. Maar als Jakob verneemt dat hij niet lang meer te lev­en heeft, houdt hij dat angst­val­lig geheim voor zijn mooie Thaise vrouw Mai en zijn puber­dochter Disi. Ter­wi­jl hij zich een weg baant door zijn strakges­pan­nen web van leu­gens, raakt Jakob onverwacht in con­flict met een Nige­ri­aanse ron­se­laar van kind­sol­dat­en

De val van Jakob Duikel­man
Anne-Marieke Sam­son
Uit­gev­er­ij De Arbei­der­spers
ISBN 9789029589505

~ ~ ~