De Oogst 2001 — 2010 (1)

Vorige week (vri­jdag 2 juli 2010) begon in de NRC een nieuwe serie boekbe­sprekin­gen. Ik citeer: “De jaren nul barst­ten van de spraak­mak­ende non-fic­tie – van ‘No Logo’ tot ‘Dead Aid’. In de serie ‘De Oogst 2001 – 2010’ elke week een boek dat onze blik op de wereld veran­derde.” De aftrap wordt gedaan aan de hand van het boek ‘Rad­i­cale Ver­licht­ing. Hoe Ned­er­landse denkers het gezicht van onze cul­tu­ur voor­goed veran­der­den.’ Het is geschreven door Jonathan Israel en ver­scheen als ‘Rad­i­cal Enlight­en­ment’ begin 2001.

Bij de auteur had ik in eerste instantie heel even­t­jes een soorte­ment van ‘Yes-gevoel’. Een kort moment waande ik mezelf in het selecte groep­je ‘Spraak­mak­ende Boeken lez­ers’, maar al snel moest ik mezelf uit een ontken­nings­fase zien te halen. Ik had het des­be­tr­e­f­fende boek niet gelezen. Wel een andere titel van hem, namelijk ‘Dutch pri­ma­cy in World Trade 1585–1740’. Eén van de zeldzame keren dat ik tij­dens mijn studi­eti­jd een boek slechts met de aller­g­root­ste moeite heb uit­gelezen. In mijn herin­ner­ing is het een oneindi­ge opsom­ming van han­del­swaren die wij, Ned­er­lan­ders, over de gehele toen­ma­lig bek­ende wereld ex- en impor­teer­den. Ruim­schoots aange­vuld met tabellen en grafieken.

Toch wel nieuws­gierig gewor­den of het echt zo ver­schrikke­lijk was, zocht ik het boek op. En gelukkig had mijn geheugen me deze keer niet voor de gek gehouden. Voor­beeld­je? Ik sla een willekeurige pag­i­na open en lees over de Spaanse aan­vallen (eerlijk waar, puur toe­val!) op onze har­ingvloot vanaf de jaren 1625:
“All of the Dutch fish­ing ports felt the weight of the Dunkirk offen­sive, the haem­or­rhage con­tin­u­ing down to 1646. For some of the Maas fleets we have sta­tis­tics which indi­cate the scale of the loss­es. The Schiedam her­ring fleet caught one third less her­ring in the 1620s than in the pre­vi­ous decade, and in the 1630s reg­is­tered the low­est catch over a decade in the town’s his­to­ry from the ear­ly six­teenth cen­tu­ry down to 1720. For Zee­land and the West Frisian ports we lack com­pa­ra­ble data.”
Ik zal jul­lie de bijgevoegde sta­tistieken en tren­d­analy­ses besparen. De strekking moge duidelijk zijn. Inclusief noten en index is het geheel 462 pagina’s dik.

Wat zou deze Jonathan Israel dan nu in 2001 geschreven hebben dat het vol­gens Arnold Heumak­ers past in het door hem gehanteerde selec­tiecri­teri­um: “het feit dat een boek in het col­lec­tieve geheugen woont als een begrip – de ‘bots­ing der beschavin­gen’, het ‘einde van de geschiede­nis’.”
In zijn ogen heeft het te mak­en met het feit dat kort na ver­schi­j­nen van het boek ‘Rad­i­cal Enlight­en­ment’ de aan­val op de Twin Tow­ers plaatsvond. Al snel werd dit gezien als een aan­val op de West­erse beschav­ing. En toen uit­gelegd moest wor­den waar die beschav­ing dan wel uit bestond, werd over­we­gend ver­wezen naar ‘de Ver­licht­ing, als de bron van onze belan­grijk­ste seculiere waar­den’. Zo ontstond een behoefte om meer te weten te komen over die Ver­licht­ing. Wel­nu, het boek van Israel vold­eed per­fect aan deze vraag. Het was gede­tailleerd van opzet (kan ik me iets bij voorstellen), up-to-date en lees­baar geschreven (dit laat­ste kost me meer moeite om er iets bij voor te stellen). Israel werd een veel­gevraagd sprek­er om uit­leg te geven over de these dat de Islam nooit een Ver­licht­ing heeft gek­end en dat daar­door vri­jheid en tol­er­antie, alsook de schei­d­ing van kerk en staat veel min­der een rol van beteke­nis hebben gekre­gen.

In 2007 heeft Israel een ver­volg uit­ge­bracht, ‘Enlight­en­ment Con­test­ed’ dat meer aansluit­ing zocht bij het debat dat sinds Sep­tem­ber 2001 was gevo­erd. Dat kwam hem op kri­tiek te staan van­wege het ‘anachro­nis­tis­che’ gehalte van zijn betoog. Het was alle­maal net iets te sim­plis­tisch toegeschreven vanu­it de nogal chao­tis­che en diverse gebeurtenis­sen tij­dens de Ver­licht­ing naar onze huidi­ge opvat­tin­gen over sec­u­lar­isatie en democ­ra­tie. Alsof het alle­maal vanzelf­sprek­end was.
Toen ik het artikel van Heumak­ers uit had, betrapte ik mezelf er op dat ik eigen­lijk ner­gens echte duidelijkheid verkreeg over het feit waarom dit boek in ons col­lec­tieve geheugen woont. Er zijn in de afgelopen 10 jaar andere boeken ver­sch­enen die ik (nog) niet heb gelezen, maar waar­van de bek­end­heid (en de stelling­name) des­on­danks bij mij bek­end is. Zoals bijvoor­beeld het al eerder aange­haalde boek van Nao­mi Klein, ‘No logo’.

Als we het dan toch over de Ver­licht­ing hebben, dan gri­jp ik terug op een ander boek uit mijn studi­eti­jd, en wel een­t­je van Peter Gay, ‘The Enlight­en­ment. An inter­pre­ta­tion’ uit 1969. Dit was in mijn opinie zek­er een uiterst lees­baar boek. Ook breed opgezet en up-to-date. Vooral de hoofd­stukken over ‘The sci­ence of man’, ‘The sci­ence of soci­ety’, ‘The pol­i­tics of decen­cy’, ‘The pol­i­tics of expe­ri­ence’ en ‘The pol­i­tics of edu­ca­tion’ heb ik vak­er dan een­maal gelezen. De veran­derende opvat­tin­gen over tol­er­antie beschreef Gay op deze manier:
“The most promi­nent casu­al­ty of this attack on tra­di­tion was the idea of hier­ar­chy, the idea that soci­ety is divine­ly, eter­nal­ly ordered in ranks. […] the pre­pon­der­ant polit­i­cal thought of the Enlight­en­ment, a kind of snob­bish lib­er­al­ism, at least envi­sioned the pos­si­bil­i­ty, and pro­claimed the desir­abil­i­ty, of a soci­ety open to tal­ents, in which com­mon­ers, even from poor cir­cum­stances (espe­cial­ly if they were men of let­ters) might rise to posi­tions of influ­ence, wealth, and sta­tus. Rea­son, abil­i­ty, even luck, rather than birth, were the cri­te­ria by which the philosophes want­ed men to be judged in soci­ety.”
Ik weet nog dat ik al lezende ver­liefd werd op de Ver­licht­ing.

Maar ik ga alsnog het boek van Israel bestellen en zien of hij dezelfde vlam kan doen opwakkeren.
En als laat­ste ben ik natu­urlijk benieuwd welk boek deze week (vri­jdag 9 juli 2010) uitverkozen is om in De Oogst opgenomen te wor­den. Zal het er dit­maal wel een­t­je zijn die ik gelezen heb?
Ik hou jul­lie op de hoogte.

~ ~ ~