Uitgelezen – mei 2018

No is not enough – Naomi Klein

Vorig jaar zomer begon ik te lezen in dit boek, net nadat het was uitgekomen. De verkiezing van Donald Trump lag vers in het geheugen en zijn eerste destructieve daden om alles wat Obama had opgebouwd weer teniet te doen wist Naomi Klein in haar boek nog mee te nemen. Het was fascinerende lectuur. Maar op een gegeven moment werd het me te veel. Trump was alomtegenwoordig in het nieuws en waar hij elke keer weer mee wegkwam was te gek voor woorden. En dat terwijl Naomi Klein op glasheldere wijze uit de doeken deed hoe het zover gekomen was en wat we nog konden verwachten.

Ik werd er een beetje depressief van.

Toch heb ik onlangs het boek opnieuw opgepakt en uitgelezen. Het bevat te veel goede analyses en daarnaast ook een aantal concrete plannen om het tij te keren. Want de titel spreekt voor zich. Nee zeggen is niet genoeg.

Remember when love was supposed to Trump hate? Remember when the oil companies and bankers seemed to be running scared? What the hell happened? And what can we do about it?
Naomi Klein – scourge of brand bullies and corporate crooks – shows us how we got here, and how we can make things better.
No Is Not Enough reveals, among other things, that the disorientation we’re feeling is deliberate. That around the world, shock political tactics are being used to generate crisis after crisis, designed to force through policies that will destroy people, the environment, the economy and our security. That extremism isn’t a freak event – it’s a toxic cocktail of our times.

Uitgever: Allen Lane
ISBN: 9780241320884

~ ~ ~

The Only Story – Julian Barnes

Een jongeman krijgt een relatie met een oudere vrouw. Wat als een romantische liefdesgeschiedenis begint neemt echter gaandeweg onverwachte vormen aan. Jaren later blikt de verteller terug op hoe zijn verdere leven altijd in het teken van deze eerste liefde heeft gestaan. Wie zou hij zijn geworden als hij haar nooit ontmoet had, nooit op haar verliefd was geworden? Maar wat zou hij dan hebben gemist, en had hij dat ooit willen missen zelfs als hij bekend zou zijn met de afloop?

Julian Barnes laat op overtuigende wijze zien wat de (destructieve) kracht van een allesverterende liefde kan zijn terwijl hij tegelijkertijd probeert te ontrafelen hoe de werking van diezelfde liefde in elkaar zit. Vragen die niet alleen de verteller radeloos maken maar ook de lezer aan het denken zetten.

Would you rather love the more, and suffer the more; or love the less, and suffer the less? That is, I think, finally, the only real question.
First love has lifeling consequences, but Paul doesn’t know anything about that at nineteen. At nineteen, he’s proud of the fact his relationship flies in the face of social convention.
As he grows older, the demands placed on Paul by love become far greater than he could possibly have foreseen.
Tender and wise, The only story is a deeply moving novel by one of fiction’s greatest mappers of the human heart.

Uitgever: Jonathan Cape
ISBN: 9781787330696

~ ~ ~
Mijn complete leeslijst is hier te vinden.

~ ~ ~

Geen draaiboek

Deze blogpost is deel 32 van 43 in de serie Een perfecte dag voor literatuur

In de week dat ik Levels of life las kreeg ik het bericht dat de echtgenoot van een nicht van mij was overleden. Een fataal auto-ongeluk. Ik wist niet goed wat ik moest vinden van deze ietwat macabere samenloop van omstandigheden. Tenslotte gaat het gehele derde deel ‘The loss of depth’ over hoe Julian Barnes verder moet nadat hij zijn vrouw Pat Kavanagh na een kort ziekbed heeft verloren. Maar hoeveel toeval is het, vroeg ik me af. Overlijden er niet dagelijks duizenden mensen? Door geweld, ziekte, ouderdom of ‘zomaar’ een ongeluk.

Zonder jou… Daar is geen draaiboek voor…

Het is de eerste regel op de rouwkaart. En het geeft haarscherp weer wat het grote dilemma is wanneer de dood ons overvalt. Zonder jou… Daar is geen draaiboek voor… Precies wat Barnes ondervindt na het wegvallen van zijn echtgenote.

Waarom ben ik dit boek gaan lezen? Gedeeltelijk toeval. Er kwam leesruimte vrij omdat het gekozen boek voor Een perfecte dag voor literatuur door logistieke omstandigheden niet tijdig geleverd kon worden. We gingen akkoord met het voorstel om iets uit ons prioriteitenkabinet te kiezen. Oftewel de stapel ongelezen boeken die almaar hoger wordt en zelden de prioriteit krijgt die we er toch zo graag aan zouden willen geven. Omdat ik aan een soort van inhaalslag ben begonnen voor wat betreft het werk van Julian Barnes en tevens wist dat ik weinig tijd zou hebben voor een dik boek, leek het mij een goed idee om aan het slechts 118 bladzijdes tellende Levels of life te beginnen.

The sin of height

Ik had het niet opgezocht maar wist me te herinneren dat Levels of life over verlies ging. Ooit had ik dat ergens gelezen zonder er het fijne van te weten. Met een bepaalde verwachting begon ik dus te lezen in het eerste deel, getiteld ‘The sin of height’. We volgen enkele luchtballonpioniers uit de negentiende eeuw en het deed me meteen denken aan mijn eigen ballontocht enkele jaren geleden. Maar niets over verlies. Geen verwijzingen naar een reis die zijn vrouw bijvoorbeeld ging maken als opmaat naar een dramatisch vliegongeluk. Niets van dat al.

On the level

Dus verder in het tweede deel, ‘On the level’. Opnieuw komen we de hoofdrolspelers tegen uit het eerste deel. Alleen wordt er nu ingezoomd op de liefde tussen twee van hen. Een liefde die gedoemd is te mislukken. En we zien het aankomen:

We live on the flat, on the level, and yet – and so – we aspire. Groundlings, we can sometimes reach as far as the gods. Some soar with art, others with religion; most with love. But when we soar, we can also crash. There are few soft landings. We may find ourselves bouncing across the ground with leg-fracturing force, dragged towards some foreign railway line. Every love story is a potential grief story. If not at first, then later. If not for one, then for the other. Sometimes, for both.
[p.36-37, Levels of life, Julian Barnes]

Vanuit de verraderlijke veiligheid van mijn mandje onder de luchtballon begon ik de contouren van het verhaal te overzien. De ballon was nodig om ons op te laten stijgen. Het juiste perspectief te krijgen op het drama wat zich onder ons ongetwijfeld ging afspelen. De liefde tussen de twee opgevoerde figuranten had als doel ons het genadeloze aspect wat in liefde opgesloten zit te laten ontdekken. Every love story is a potential grief story. Ik aarzelde toen ik bij het derde en finale deel was aangekomen. Wat kon ik in hemelsnaam verwachten? Plots voelde mijn mandje niet zo veilig meer. Over de rand keek ik omlaag in de peilloze diepte.

The loss of depth

En zoals altijd komt het toch weer onverwacht. ‘Zomaar’ tussendoor. Right in the face.

We were together for thirty years. I was thirty-two when we met, sixty-two when she died. The heart of my life; the life of my heart. […] It was thirty-seven days from diagnosis to death.
[p.68, Levels of life, Julian Barnes]

Wat volgt is een zowel hartbrekend als ontnuchterend relaas over hoe Barnes probeert zijn leven vorm te geven nadat hem de liefde is ontvallen waarmee hij tot het einde der tijden had willen samenzijn. Alles komt voorbij. Gedachtes over zelfmoord. Weerzin tegen de kennissen om hem heen die vragen of hij er al ‘overheen’ is. Hoe het mogelijk is te vergeten wanneer alles herinnert aan haar. Waarom je zou willen vergeten. Hoe je ongemerkt vergeet omdat er steeds nieuwe dingen bijkomen die niet aan haar herinneren. De pijn. De wanhoop. Het verdriet. De eenzaamheid. Door middel van wat een zeer pijnlijke zelfdiagnose moet zijn geweest weet Julian Barnes zo’n beetje alle facetten en fases die bij rouwverwerking horen in kaart te brengen en te reflecteren op hoe hij er zelf ‘doorheen’ gegaan is. Dat levert inzichten op die mij een hoop hebben geleerd over dat wat toch in veel gevallen een taboe blijft. En waar we liever wat verder van verwijderd blijven daar waar mogelijk is. Het zet me aan het denken over mijn eigen rol ten opzichte van iemand die zijn of haar geliefde heeft verloren.

geendraaiboek
forsaken | photopin

Er staat een aanbeveling op de achterflap die als volgt gaat:

An unrestrained, affecting piece of writing, raw and honest… Anyone who has loved and suffered loss, or just suffered, should read this book, and re-read it, and re-read it.
[The Independent]

Ik ben het niet vaak eens met al die aanbevelingen door uitgevers zorgvuldig geselecteerd en op maat geknipt meegeleverd om ons te overtuigen tot aankoop over te gaan. Voor deze wil ik echter graag een uitzondering maken. Niet dat ik al veel verlies van dichtbij heb meegemaakt, maar wat ik aan wijsheid in vooral het laatste deel heb gelezen zal me lang bijblijven. Ik koester me weinig illusies dat het me zal helpen de pijn te verdragen mocht ik ooit een dierbare verliezen, doch het kan me zeker tot troost zijn.

levelsoflife

You put together two things that have not been put together before. And the world is changed…
In Levels of Life Julian Barnes gives us Nadar, the pioneer balloonist and aerial photographer; he gives us Colonol Fred Burnaby, reluctant adorer of the extravagant Sarah Bernhardt; then finally, he gives us the story of his own grief, unflinchingly observed.

Levels of Life
Julian Barnes
Vintage Books
9780099590286

~ ~ ~

Rouw werk

Ik las:

Grief-work. It sounds such a clear and solid concept, with its confident two-part name. But it is fluid, slippery, metamorphic. Sometimes it is passive, a waiting for time and pain to disappear; sometimes active, a conscious attention to death and loss and the loved one; sometimes necessarily distractive […] And you have never done this kind of work before. It is unpaid, and yet not voluntary; it is rigorous, yet there is no overseer; it is skilled, yet there is no apprenticeship. And it is hard to tell whether you are making progress; or what would help you do so.
[p.104-105, Levels of life, Julian Barnes]

en vanavond ging de telefoon, en het was mijn moeder, en die heeft een zus, en die heeft een dochter, en die heeft niet langer een echtgenoot…

Ales Krivec | Unsplash.com
Ales Krivec | Unsplash.com

~ ~ ~

You put together two things

You put together two things that have not been put together before. And the world is changed. People may not notice at the time, but that doesn’t matter. The world has been changed nonetheless.
[p.3, Levels of life, Julian Barnes]

Vanmiddag ben ik begonnen te lezen in Levels of life, het boekje dat ik volgende week vrijdag wil bespreken nu De linkshandigen van Christiaan Weijts nog even op zich laat wachten. Het bovenstaande citaat is de alinea waarmee het verhaal een aanvang neemt. Hierna worden we meegenomen in de wereld van de negentiende eeuwse ballonvaart en passeren enkele vooraanstaande pioniers de revue.

Ik moest aan mijn eigen luchtdoop in een ballon denken. In 2008 kregen we als onderdeel van een groots opgezette Supply Chain bijeenkomst de kans om zo’n tocht te ondernemen. Niet iedereen liep er voor warm. Zelf had ik het idee dat de gebeurtenis op het laatste moment zou worden afgelast omdat tegen de avond de lucht steeds meer begon te betrekken. Van een collega die aan zweefvliegen deed had ik te horen gekregen dat luchtballonnen vanwege de luchtvaartwet niet door de bewolking mochten stijgen.

Groot was onze verbazing toen we dit alsnog deden. Nog groter was onze verbazing toen we boven de wolken als het ware in een volkomen stiltegebied kwamen te hangen. Later heb ik gehoord dat enkelen onder ons (we waren met drie ballonnen) dit bijna als een religieuze ervaring hadden ondergaan. Anderen schijnen het niet op prijs te hebben gesteld omdat het achteraf als een roekeloze manoeuvre werd beschouwd. Het afdalen zonder zicht op wat zich onder de wolken afspeelt is niet zonder gevaren.

In de binnenkant van de achterflap staat vermeld dat Julian Barnes getrouwd is geweest met Pat Kavanagh die hij in 1978 had leren kennen. Zij is komen te overlijden in 2008. Ergens heb ik gelezen dat Levels of life over het onmetelijk verlies gaat dat Barnes overvallen is nadat Pat Kavanagh uit zijn leven is verdwenen.

~ ~ ~

Prioriteitenkabinet

Door omstandigheden blog ik op 15 februari niet over De linkshandigen. Dit heeft niets te maken met de omstandigheden die er oorzaak van waren dat ik op 30 januari niet over De man die ophield te bestaan blogde. Het gevolg is wel hetzelfde: een bespreking die later verschijnt dan oorspronkelijk aangekondigd was en een bijbehorende wijziging van plannen. Met betrekking tot 15 februari mogen we als bloggers van Een perfecte dag voor literatuur een boek uit onze eigenste nog-te-lezen stapel kiezen om de vrijgevallen plek in te vullen.

In de woorden van Cathelijne (aka de onovertroffen organisator en motivator achter de boekbloggersleesclub):

Wat is het idee? Een prioriteitenkabinet
Je kiest een boek dat je al gelezen had willen hebben, maar nu eindelijk eens prioriteit krijgt. Ieder kiest dus een boek naar keuze en blogt erover op 15 feb in de vorm die hij/zij zelf wil

Dus wordt het die literaire klassieker?
Of dat boek dat je langgeleden kocht?
Een boek dat je al meerdere malen aangeraden kreeg?
Een boek buiten je gebruikelijke genre?
Kinderliteratuur van vroeger die je graag wilt herlezen?
Of juist een (prijswinnend?) jeugdboek van nu?
Of…

In alle genoemde categorieën heb ik wel iets liggen. Meerdere zelfs. Dat maakt het kiezen weer eens heel moeilijk. Maar misschien moet ik pragmatisch zijn. Met nog slechts 12 dagen om een boek te kunnen lezen plus een bijbehorende bespreking schrijven kan ik beter een niet al te dik exemplaar uitzoeken. Mijn keuze is daarom gevallen op een roman die ik onlangs aangeschaft heb: Levels of Life door Julian Barnes.

levelsoflife

You put together two things that have not been put together before. And the world is changed…
In Levels of Life Julian Barnes gives us Nadar, the pioneer balloonist and aerial photographer; he gives us Colonol Fred Burnaby, reluctant adorer of the extravagant Sarah Bernhardt; then finally, he gives us the story of his own grief, unflinchingly observed.

Levels of Life
Julian Barnes
Vintage Books
9780099590286

~ ~ ~

The Sense of an Ending – Julian Barnes

Het boek The Sense of an Ending door Julian Barnes had ik besteld omdat er naar verwezen werd in De evolutie van een huwelijk door Rebekka W.R. Bremmer. Ik vroeg me af wat het zou toevoegen (of veranderen) aan mijn leeservaring met betrekking tot De evolutie van een huwelijk wanneer ik The Sense of an Ending zou gaan lezen. Eind november heb ik het boekje van Julian Barnes uitgelezen maar tot nu toe had ik nog geen tijd gezien om erover te bloggen. Dat wil ik vandaag goed maken en grijp meteen de kans aan om de blogreeks over mijn boekenkast weer eens nieuw leven in te blazen.

Tony Webster and his clique first met Adrian Finn at school. Sex-hungry and book-hungry, they would navigate the girl-less sixth form together, trading in affectation, in-jokes, rumour and wit. Maybe Adrian was a little more serious than the others, certainly more intelligent, but they all swore to stay friends for life.
Now Tony is retired. He’s had a career and a single marriage, a calm divorce. He’s certainly never tried to hurt anybody. Memory, though, is imperfect. It can always throw up surprises, as a lawyer’s letter is about to prove.

The Sense of an Ending
Julian Barnes
Uitgeverij Jonathan Cape
ISBN 9780224094153

~ ~ ~

In The Sense of an Ending blikt de gepensioneerde Tony Webster terug op zijn leven. Veel aandacht in het eerste deel (54 van de 56 bladzijdes) wordt besteed aan zijn middelbare schooljaren en daarna op de universiteit. Het is in deze tijd dat Tony onderdeel is van een klein groepje gelijkgestemde jongens en dat hij zijn eerste liefde Veronica leert kennen. Maar Veronica verlaat hem, papt vervolgens aan met Adrian, welke niet al teveel later zelfmoord pleegt. Tony krijgt dit pas later te horen omdat hij rond die tijd op vakantie is in de VS na zijn afstuderen aan de universiteit. De vriendenclub doet hierna nog wat halfslachtige pogingen om via reünies met elkaar in contact te blijven, echter dit is geen lang leven beschoren. In latere jaren trouwt Tony met Margaret, krijgen ze een dochter, gaat Margaret ervandoor met een restauranteigenaar en slijt Tony zijn tijd met werk en hobby’s.

Een doorsnee, weinig enerverend leven. Euhm, niet dus. Lees maar hoe het tweede deel begint:

Later on in life, you expect a bit of rest, don’t you? You think you deserve it. I did, anyway. But then you begin to understand that the reward of merit is not life’s business.
[p.59, The Sense of an Ending]

Tony ontvangt een brief waarin hem verteld wordt dat hij een klein bedrag overgemaakt krijgt door de onlangs overleden moeder van Veronica. Ook laat ze hem wat persoonlijke bezittingen na van Adrian, waaronder zijn dagboek. De brief is het begin van een zoektocht door Tony naar de tijd van zijn korte relatie met Veronica, een eenmalig hoogst frustrerend bezoek aan haar ouders en de breuk die volgde. Wat heeft het te betekenen dat een vrouw die hij slechts één weekend heeft gezien hem veertig jaar later in haar testament opneemt?

Misschien dat er aanwijzingen te vinden zijn in het dagboek van Adrian, zo hoopt Tony. Helaas is dat in handen van Veronica en die schijnt niet van plan te zijn om het te overhandigen. Wat ze wel stuurt is een brief die Tony aan Adrian (en Veronica) gestuurd heeft toen zij hem op de hoogte brachten van hun relatie. De brief is integraal opgenomen in de roman en als lezer kun je je afvragen wat voor impact deze gehad zal hebben (zeker met in het achterhoofd de zelfmoord door Adrian). Tony zelf blijkt hevig te schrikken nu hij deze brief na al die jaren onder ogen krijgt. Hij was ‘m vergeten, of in ieder geval had hij verdrongen(?) hoe heftig van toon zijn reactie was geweest.

En hier wringt ‘m meteen de schoen. The Sense of an Ending is het relaas van Tony. Maar hoe betrouwbaar is hij als verteller? Geregeld geeft hij aan dat zijn geheugen hem niet zozeer in de steek laat doch hooguit in staat is hem zaken te laten herinneren hoe hij ze zelf heeft opgeslagen. Oftewel, zijn eigen versie van het verleden:

[…] my memory has increasingly become a mechanism which reiterates apparently truthful data with little variation.
[p.64, The Sense of an Ending]

Bovendien lijkt het er op dat Tony ook niet alles meekrijgt wat er zich om hem heen afspeelt of heeft afgespeeld. Verscheidene keren krijgt hij van Veronica (waarmee hij uiteindelijk weer in contact komt) de verwijtende woorden toegebeten dat hij het nog steeds niet snapt hoewel ze hem steeds meer informatie toespeelt.

oldage
Neil Moralee | photopin cc

Toen ik de roman had uitgelezen bleef ik met een hoop vragen zitten1. Hoe zat de vork precies in de steel? Moest ik het doen met wat Tony mij verteld had? Of moest ik juist vraagtekens zetten bij de uitleg door Tony omdat hij enerzijds misschien probeerde er zelf beter uit te komen en anderzijds had hij hoogstwaarschijnlijk niet precies door wat er zich daadwerkelijk afgespeeld had. Maar hoe is het voor een lezer mogelijk een waarheidsgetrouw beeld te vormen van een geschiedenis wanneer men niet over alle informatie beschikt? Een vraagstuk wat door de jonge Adrian in het begin van het verhaal al eens werd voorgelegd aan hun docent geschiedenis naar aanleiding van de zelfmoord door een klasgenoot die een meisje had zwanger gemaakt2:

So how might anyone write Robson’s story in fifty year’s time, when his parents are dead and his girlfriend has disappeared and doesn’t want to remember him anyway? You see the problem, sir?
[p.17/18, Then Sense of an Ending]

Naar mijn bescheiden mening is dit exact wat Julian Barnes heeft proberen te bereiken met dit boek. De onmogelijkheid van het reconstrueren van een voorbije geschiedenis, zelfs door de personen die lijfelijk aanwezig waren bij de gebeurtenis(sen). Want wat opgaat voor Tony Webster, gaat op voor iedereen. We zitten gevangen in ons eigen denkkader en zien/onthouden alleen datgene wat we kunnen/willen zien/onthouden. Dat maakt het wat mij betreft een erg interessant en tot nadenken stemmend boek. Bovendien eentje wat ook nog eens geschreven is in een voortreffelijke stijl.

Blijft over de vraag of ik De evolutie van een huwelijk anders ben gaan zien nu ik The Sense of an Ending heb gelezen. Een tijdlang heb ik gedacht van niet, maar de volgende zaken spelen misschien toch een rol. Allereerst het gebruik van de verschillende personages die in De evolutie van een huwelijk aan het woord zijn. Gerelateerd aan The Sense of an Ending zou je kunnen zeggen dat meerdere stemmen, hoewel ze ieder voor zich een onvolledig en/of gekleurd beeld geven, samen in ieder geval een ietwat vollediger en minder gekleurd beeld laten ontstaan. Zonder dat nog steeds helemaal de ware toedracht duidelijk wordt.

Verder bleef ik hangen bij de een fragment uit het dagboek van Adrian welke Tony of een gegeven moment door Veronica krijgt toegestuurd. Het is een poging van Adrian om de relatie tussen mensen (geliefden?) in een wiskundige formule te vangen. In de commentaren op internet over dit boek wordt vaak geprobeerd om de formule te ontcijferen om zo een beter idee te krijgen over de afloop van het verhaal. Maar mij gaat het hier om de laatste zin van het fragment:

So, for instance, if Tony
[p.86, The Sense of an Ending]

Zou het een verwijzing kunnen zijn naar Frederick (de broer van Bastiaan)? Wat als Frederick…? Misschien dat Masha het boek van Barnes al vaker gelezen heeft en het regelmatig uit de kast pakt om een soort van nostalgisch gevoel op te roepen van wat had kunnen gebeuren wanneer…? Probleem is alleen dat The Sense of an Ending nogal multi-interpretabel is en dat het daardoor ook maar de vraag is of de lezers (indien het een soort van hint of sleutel is die door Bremer geplaatst is) deze op dezelfde manier weten te begrijpen.

Hoe het ook zij, ik ben blij dat ik The Sense of an Ending vanwege de verwijzing in De evolutie van een huwelijk ben gaan lezen, want het heeft me weer een hoop geleerd. Naast het feit dat ik er volop van genoten heb.

Eindoordeel: mag blijven

~ ~ ~

Ga naar mijn boekenkast om alle tot dusverre besproken boeken te vinden en wie weet zit er eentje tussen die weg mag en waar jij al tijden naar op zoek bent.

~ ~ ~


  1. Ik ben niet de enige trouwens. Wanneer je de moeite neemt om op internet te zoeken naar besprekingen van dit boek, dan zul je vele theorieën aantreffen van wat men denkt dat er is voorgevallen. Allemaal in theorie even juist als onjuist. Want hoe kunnen we ooit weten wat er zich daadwerkelijk heeft afgespeeld? 

  2. Grappig hoe je door het meerdere malen herlezen van een boek steeds meer patronen gaat zien