Uitgelezen — mei 2018

No is not enough — Naomi Klein

Vorig jaar zomer begon ik te lezen in dit boek, net nadat het was uit­gekomen. De verkiez­ing van Don­ald Trump lag vers in het geheugen en zijn eerste destruc­tieve daden om alles wat Oba­ma had opge­bouwd weer teni­et te doen wist Nao­mi Klein in haar boek nog mee te nemen. Het was fascinerende lec­tu­ur. Maar op een gegeven moment werd het me te veel. Trump was alomte­gen­wo­ordig in het nieuws en waar hij elke keer weer mee wegk­wam was te gek voor woor­den. En dat ter­wi­jl Nao­mi Klein op glasheldere wijze uit de doeken deed hoe het zover gekomen was en wat we nog kon­den verwacht­en.

Ik werd er een beet­je depressief van.

Toch heb ik onlangs het boek opnieuw opgepakt en uit­gelezen. Het bevat te veel goede analy­ses en daar­naast ook een aan­tal con­crete plan­nen om het tij te keren. Want de titel spreekt voor zich. Nee zeggen is niet genoeg.

Remem­ber when love was sup­posed to Trump hate? Remem­ber when the oil com­pa­nies and bankers seemed to be run­ning scared? What the hell hap­pened? And what can we do about it?
Nao­mi Klein — scourge of brand bul­lies and cor­po­rate crooks — shows us how we got here, and how we can make things bet­ter.
No Is Not Enough reveals, among oth­er things, that the dis­ori­en­ta­tion we’re feel­ing is delib­er­ate. That around the world, shock polit­i­cal tac­tics are being used to gen­er­ate cri­sis after cri­sis, designed to force through poli­cies that will destroy peo­ple, the envi­ron­ment, the econ­o­my and our secu­ri­ty. That extrem­ism isn’t a freak event — it’s a tox­ic cock­tail of our times.

Uit­gev­er: Allen Lane
ISBN: 9780241320884

~ ~ ~

The Only Story — Julian Barnes

Een jonge­man kri­jgt een relatie met een oud­ere vrouw. Wat als een roman­tis­che liefdes­geschiede­nis begint neemt echter gaan­deweg onverwachte vor­men aan. Jaren lat­er blikt de verteller terug op hoe zijn verdere lev­en alti­jd in het teken van deze eerste liefde heeft ges­taan. Wie zou hij zijn gewor­den als hij haar nooit ont­moet had, nooit op haar ver­liefd was gewor­den? Maar wat zou hij dan hebben gemist, en had hij dat ooit willen mis­sen zelfs als hij bek­end zou zijn met de afloop?

Julian Barnes laat op over­tu­igende wijze zien wat de (destruc­tieve) kracht van een allesvert­erende liefde kan zijn ter­wi­jl hij tegelijk­er­ti­jd probeert te ontrafe­len hoe de werk­ing van diezelfde liefde in elka­ar zit. Vra­gen die niet alleen de verteller rade­loos mak­en maar ook de lez­er aan het denken zetten.

Would you rather love the more, and suf­fer the more; or love the less, and suf­fer the less? That is, I think, final­ly, the only real ques­tion.
First love has lifel­ing con­se­quences, but Paul doesn’t know any­thing about that at nine­teen. At nine­teen, he’s proud of the fact his rela­tion­ship flies in the face of social con­ven­tion.
As he grows old­er, the demands placed on Paul by love become far greater than he could pos­si­bly have fore­seen.
Ten­der and wise, The only sto­ry is a deeply mov­ing nov­el by one of fiction’s great­est map­pers of the human heart.

Uit­gev­er: Jonathan Cape
ISBN: 9781787330696

~ ~ ~
Mijn com­plete leesli­jst is hier te vin­den.

~ ~ ~

Geen draaiboek

Deze blog­post is deel 32 van 43 in de serie Een per­fecte dag voor lit­er­atu­ur

In de week dat ik Lev­els of life las kreeg ik het bericht dat de echtgenoot van een nicht van mij was overleden. Een fataal auto-ongeluk. Ik wist niet goed wat ik moest vin­den van deze iet­wat macabere samen­loop van omstandighe­den. Tenslotte gaat het gehele derde deel ‘The loss of depth’ over hoe Julian Barnes verder moet nadat hij zijn vrouw Pat Kavanagh na een kort ziekbed heeft ver­loren. Maar hoeveel toe­val is het, vroeg ik me af. Over­li­j­den er niet dagelijks duizen­den mensen? Door geweld, ziek­te, oud­er­dom of ‘zomaar’ een ongeluk.

Zon­der jou… Daar is geen draai­boek voor…

Het is de eerste regel op de rouwkaart. En het geeft haarscherp weer wat het grote dilem­ma is wan­neer de dood ons over­valt. Zon­der jou… Daar is geen draai­boek voor… Pre­cies wat Barnes ondervin­dt na het weg­vallen van zijn echtgenote.

Waarom ben ik dit boek gaan lezen? Gedeel­telijk toe­val. Er kwam leesruimte vrij omdat het gekozen boek voor Een per­fecte dag voor lit­er­atu­ur door logistieke omstandighe­den niet tijdig geleverd kon wor­den. We gin­gen akko­ord met het voors­tel om iets uit ons pri­or­iteit­enk­abi­net te kiezen. Oftewel de stapel ongelezen boeken die almaar hoger wordt en zelden de pri­or­iteit kri­jgt die we er toch zo graag aan zouden willen geven. Omdat ik aan een soort van inhaal­slag ben begonnen voor wat betre­ft het werk van Julian Barnes en tevens wist dat ik weinig tijd zou hebben voor een dik boek, leek het mij een goed idee om aan het slechts 118 bladz­i­jdes tel­lende Lev­els of life te begin­nen.

The sin of height

Ik had het niet opge­zocht maar wist me te herin­neren dat Lev­els of life over ver­lies ging. Ooit had ik dat ergens gelezen zon­der er het fijne van te weten. Met een bepaalde verwacht­ing begon ik dus te lezen in het eerste deel, getiteld ‘The sin of height’. We vol­gen enkele lucht­bal­lon­pioniers uit de negen­tiende eeuw en het deed me meteen denken aan mijn eigen bal­lon­tocht enkele jaren gele­den. Maar niets over ver­lies. Geen ver­wi­jzin­gen naar een reis die zijn vrouw bijvoor­beeld ging mak­en als opmaat naar een drama­tisch vliegon­geluk. Niets van dat al.

On the lev­el

Dus verder in het tweede deel, ‘On the lev­el’. Opnieuw komen we de hoof­drol­spel­ers tegen uit het eerste deel. Alleen wordt er nu inge­zoomd op de liefde tussen twee van hen. Een liefde die gedoemd is te mis­lukken. En we zien het aankomen:

We live on the flat, on the lev­el, and yet — and so — we aspire. Groundlings, we can some­times reach as far as the gods. Some soar with art, oth­ers with reli­gion; most with love. But when we soar, we can also crash. There are few soft land­ings. We may find our­selves bounc­ing across the ground with leg-frac­tur­ing force, dragged towards some for­eign rail­way line. Every love sto­ry is a poten­tial grief sto­ry. If not at first, then lat­er. If not for one, then for the oth­er. Some­times, for both.
[p.36–37, Lev­els of life, Julian Barnes]

Vanu­it de ver­rader­lijke vei­ligheid van mijn mand­je onder de lucht­bal­lon begon ik de con­touren van het ver­haal te overzien. De bal­lon was nodig om ons op te lat­en sti­j­gen. Het juiste per­spec­tief te kri­j­gen op het dra­ma wat zich onder ons ongetwi­jfeld ging afspe­len. De liefde tussen de twee opgevo­erde fig­u­ran­ten had als doel ons het genade­loze aspect wat in liefde opges­loten zit te lat­en ont­dekken. Every love sto­ry is a poten­tial grief sto­ry. Ik aarzelde toen ik bij het derde en finale deel was aangekomen. Wat kon ik in hemel­snaam verwacht­en? Plots voelde mijn mand­je niet zo veilig meer. Over de rand keek ik omlaag in de peil­loze diepte.

The loss of depth

En zoals alti­jd komt het toch weer onverwacht. ‘Zomaar’ tussendoor. Right in the face.

We were togeth­er for thir­ty years. I was thir­ty-two when we met, six­ty-two when she died. The heart of my life; the life of my heart. […] It was thir­ty-sev­en days from diag­no­sis to death.
[p.68, Lev­els of life, Julian Barnes]

Wat vol­gt is een zow­el hart­brek­end als ont­nuchterend relaas over hoe Barnes probeert zijn lev­en vorm te geven nadat hem de liefde is ont­vallen waarmee hij tot het einde der tij­den had willen samen­z­i­jn. Alles komt voor­bij. Gedacht­es over zelf­mo­ord. Weerzin tegen de ken­nis­sen om hem heen die vra­gen of hij er al ‘over­heen’ is. Hoe het mogelijk is te ver­geten wan­neer alles herin­nert aan haar. Waarom je zou willen ver­geten. Hoe je onge­merkt vergeet omdat er steeds nieuwe din­gen bijkomen die niet aan haar herin­neren. De pijn. De wan­hoop. Het ver­dri­et. De een­za­amheid. Door mid­del van wat een zeer pijn­lijke zelf­di­ag­nose moet zijn geweest weet Julian Barnes zo’n beet­je alle facetten en fas­es die bij rouwver­w­erk­ing horen in kaart te bren­gen en te reflecteren op hoe hij er zelf ‘doorheen’ gegaan is. Dat lev­ert inzicht­en op die mij een hoop hebben geleerd over dat wat toch in veel gevallen een taboe bli­jft. En waar we liev­er wat verder van ver­wi­jderd bli­jven daar waar mogelijk is. Het zet me aan het denken over mijn eigen rol ten opzichte van iemand die zijn of haar geliefde heeft ver­loren.

geendraaiboek
for­sak­en | pho­topin

Er staat een aan­bevel­ing op de achter­flap die als vol­gt gaat:

An unre­strained, affect­ing piece of writ­ing, raw and hon­est… Any­one who has loved and suf­fered loss, or just suf­fered, should read this book, and re-read it, and re-read it.
[The Inde­pen­dent]

Ik ben het niet vaak eens met al die aan­bevelin­gen door uit­gev­ers zorgvuldig ges­e­lecteerd en op maat geknipt meegeleverd om ons te over­tu­igen tot aankoop over te gaan. Voor deze wil ik echter graag een uit­zon­der­ing mak­en. Niet dat ik al veel ver­lies van dicht­bij heb meege­maakt, maar wat ik aan wijsheid in vooral het laat­ste deel heb gelezen zal me lang bijbli­jven. Ik koester me weinig illusies dat het me zal helpen de pijn te ver­dra­gen mocht ik ooit een dier­bare ver­liezen, doch het kan me zek­er tot troost zijn.

levelsoflife

You put togeth­er two things that have not been put togeth­er before. And the world is changed…
In Lev­els of Life Julian Barnes gives us Nadar, the pio­neer bal­loon­ist and aer­i­al pho­tog­ra­ph­er; he gives us Colonol Fred Burn­a­by, reluc­tant ador­er of the extrav­a­gant Sarah Bern­hardt; then final­ly, he gives us the sto­ry of his own grief, unflinch­ing­ly observed.

Lev­els of Life
Julian Barnes
Vin­tage Books
9780099590286

~ ~ ~

Rouw werk

Ik las:

Grief-work. It sounds such a clear and sol­id con­cept, with its con­fi­dent two-part name. But it is flu­id, slip­pery, meta­mor­phic. Some­times it is pas­sive, a wait­ing for time and pain to dis­ap­pear; some­times active, a con­scious atten­tion to death and loss and the loved one; some­times nec­es­sar­i­ly dis­trac­tive […] And you have nev­er done this kind of work before. It is unpaid, and yet not vol­un­tary; it is rig­or­ous, yet there is no over­seer; it is skilled, yet there is no appren­tice­ship. And it is hard to tell whether you are mak­ing progress; or what would help you do so.
[p.104–105, Lev­els of life, Julian Barnes]

en vanavond ging de tele­foon, en het was mijn moed­er, en die heeft een zus, en die heeft een dochter, en die heeft niet langer een echtgenoot…

Ales Krivec | Unsplash.com
Ales Krivec | Unsplash.com

~ ~ ~

You put together two things

You put togeth­er two things that have not been put togeth­er before. And the world is changed. Peo­ple may not notice at the time, but that doesn’t mat­ter. The world has been changed nonethe­less.
[p.3, Lev­els of life, Julian Barnes]

Van­mid­dag ben ik begonnen te lezen in Lev­els of life, het boek­je dat ik vol­gende week vri­jdag wil bespreken nu De link­shandi­gen van Chris­ti­aan Wei­jts nog even op zich laat wacht­en. Het boven­staande citaat is de alin­ea waarmee het ver­haal een aan­vang neemt. Hier­na wor­den we meegenomen in de wereld van de negen­tiende eeuwse bal­lon­va­art en passeren enkele vooraanstaande pio­niers de revue.

Ik moest aan mijn eigen lucht­doop in een bal­lon denken. In 2008 kre­gen we als onderdeel van een groots opgezette Sup­ply Chain bijeenkomst de kans om zo’n tocht te onderne­men. Niet iedereen liep er voor warm. Zelf had ik het idee dat de gebeurte­nis op het laat­ste moment zou wor­den afge­last omdat tegen de avond de lucht steeds meer begon te betrekken. Van een col­le­ga die aan zweefvliegen deed had ik te horen gekre­gen dat lucht­bal­lon­nen van­wege de lucht­vaartwet niet door de bewolk­ing mocht­en sti­j­gen.

ballonvaart2

Groot was onze ver­baz­ing toen we dit alsnog deden. Nog grot­er was onze ver­baz­ing toen we boven de wolken als het ware in een volkomen stil­tege­bied kwa­men te hangen. Lat­er heb ik geho­ord dat enke­len onder ons (we waren met drie bal­lon­nen) dit bij­na als een religieuze ervar­ing had­den onder­gaan. Anderen schi­j­nen het niet op pri­js te hebben gesteld omdat het achter­af als een roekeloze manoeu­vre werd beschouwd. Het afdalen zon­der zicht op wat zich onder de wolken afspeelt is niet zon­der gevaren.

In de bin­nenkant van de achter­flap staat ver­meld dat Julian Barnes getrouwd is geweest met Pat Kavanagh die hij in 1978 had leren ken­nen. Zij is komen te over­li­j­den in 2008. Ergens heb ik gelezen dat Lev­els of life over het onmetelijk ver­lies gaat dat Barnes over­vallen is nadat Pat Kavanagh uit zijn lev­en is verd­we­nen.

ballonvaart3

~ ~ ~

Prioriteitenkabinet

Door omstandighe­den blog ik op 15 feb­ru­ari niet over De link­shandi­gen. Dit heeft niets te mak­en met de omstandighe­den die er oorza­ak van waren dat ik op 30 jan­u­ari niet over De man die ophield te bestaan blogde. Het gevolg is wel het­zelfde: een besprek­ing die lat­er ver­schi­jnt dan oor­spronke­lijk aangekondigd was en een bijbe­horende wijzig­ing van plan­nen. Met betrekking tot 15 feb­ru­ari mogen we als blog­gers van Een per­fecte dag voor lit­er­atu­ur een boek uit onze eigen­ste nog-te-lezen stapel kiezen om de vri­jgevallen plek in te vullen.

In de woor­den van Cathe­li­jne (aka de onovertrof­fen organ­isator en moti­va­tor achter de boek­blog­ger­sleesclub):

Wat is het idee? Een pri­or­iteit­enk­abi­net
Je kiest een boek dat je al gelezen had willen hebben, maar nu ein­delijk eens pri­or­iteit kri­jgt. Ieder kiest dus een boek naar keuze en blogt erover op 15 feb in de vorm die hij/zij zelf wil

Dus wordt het die lit­eraire klassiek­er?
Of dat boek dat je langgele­den kocht?
Een boek dat je al meerdere malen aanger­aden kreeg?
Een boek buiten je gebruike­lijke genre?
Kinder­lit­er­atu­ur van vroeger die je graag wilt her­lezen?
Of juist een (pri­jswin­nend?) jeugdboek van nu?
Of…

In alle genoemde cat­e­gorieën heb ik wel iets liggen. Meerdere zelfs. Dat maakt het kiezen weer eens heel moeil­ijk. Maar miss­chien moet ik prag­ma­tisch zijn. Met nog slechts 12 dagen om een boek te kun­nen lezen plus een bijbe­horende besprek­ing schri­jven kan ik beter een niet al te dik exem­plaar uit­zoeken. Mijn keuze is daarom gevallen op een roman die ik onlangs aangeschaft heb: Lev­els of Life door Julian Barnes.

levelsoflife

You put togeth­er two things that have not been put togeth­er before. And the world is changed…
In Lev­els of Life Julian Barnes gives us Nadar, the pio­neer bal­loon­ist and aer­i­al pho­tog­ra­ph­er; he gives us Colonol Fred Burn­a­by, reluc­tant ador­er of the extrav­a­gant Sarah Bern­hardt; then final­ly, he gives us the sto­ry of his own grief, unflinch­ing­ly observed.

Lev­els of Life
Julian Barnes
Vin­tage Books
9780099590286

~ ~ ~

The Sense of an Ending — Julian Barnes

Het boek The Sense of an End­ing door Julian Barnes had ik besteld omdat er naar ver­wezen werd in De evo­lu­tie van een huwelijk door Rebek­ka W.R. Brem­mer. Ik vroeg me af wat het zou toevoe­gen (of veran­deren) aan mijn leeser­var­ing met betrekking tot De evo­lu­tie van een huwelijk wan­neer ik The Sense of an End­ing zou gaan lezen. Eind novem­ber heb ik het boek­je van Julian Barnes uit­gelezen maar tot nu toe had ik nog geen tijd gezien om erover te bloggen. Dat wil ik van­daag goed mak­en en gri­jp meteen de kans aan om de blo­greeks over mijn boekenkast weer eens nieuw lev­en in te blazen.

Tony Web­ster and his clique first met Adri­an Finn at school. Sex-hun­gry and book-hun­gry, they would nav­i­gate the girl-less sixth form togeth­er, trad­ing in affec­ta­tion, in-jokes, rumour and wit. Maybe Adri­an was a lit­tle more seri­ous than the oth­ers, cer­tain­ly more intel­li­gent, but they all swore to stay friends for life.
Now Tony is retired. He’s had a career and a sin­gle mar­riage, a calm divorce. He’s cer­tain­ly nev­er tried to hurt any­body. Mem­o­ry, though, is imper­fect. It can always throw up sur­pris­es, as a lawyer’s let­ter is about to prove.

The Sense of an End­ing
Julian Barnes
Uit­gev­er­ij Jonathan Cape
ISBN 9780224094153

~ ~ ~

In The Sense of an End­ing blikt de gepen­sioneerde Tony Web­ster terug op zijn lev­en. Veel aan­dacht in het eerste deel (54 van de 56 bladz­i­jdes) wordt besteed aan zijn mid­del­bare school­jaren en daar­na op de uni­ver­siteit. Het is in deze tijd dat Tony onderdeel is van een klein groep­je gelijkgestemde jon­gens en dat hij zijn eerste liefde Veron­i­ca leert ken­nen. Maar Veron­i­ca ver­laat hem, papt ver­vol­gens aan met Adri­an, welke niet al teveel lat­er zelf­mo­ord pleegt. Tony kri­jgt dit pas lat­er te horen omdat hij rond die tijd op vakantie is in de VS na zijn afs­tud­eren aan de uni­ver­siteit. De vrien­den­club doet hier­na nog wat half­s­lachtige pogin­gen om via reünies met elka­ar in con­tact te bli­jven, echter dit is geen lang lev­en beschoren. In lat­ere jaren trouwt Tony met Mar­garet, kri­j­gen ze een dochter, gaat Mar­garet ervan­door met een restau­ran­teige­naar en sli­jt Tony zijn tijd met werk en hobby’s.

Een doorsnee, weinig enerverend lev­en. Euhm, niet dus. Lees maar hoe het tweede deel begint:

Lat­er on in life, you expect a bit of rest, don’t you? You think you deserve it. I did, any­way. But then you begin to under­stand that the reward of mer­it is not life’s busi­ness.
[p.59, The Sense of an End­ing]

Tony ont­vangt een brief waarin hem verteld wordt dat hij een klein bedrag overge­maakt kri­jgt door de onlangs overleden moed­er van Veron­i­ca. Ook laat ze hem wat per­soon­lijke bezit­tin­gen na van Adri­an, waaron­der zijn dag­boek. De brief is het begin van een zoek­tocht door Tony naar de tijd van zijn korte relatie met Veron­i­ca, een een­ma­lig hoogst frus­tr­erend bezoek aan haar oud­ers en de breuk die vol­gde. Wat heeft het te beteke­nen dat een vrouw die hij slechts één week­end heeft gezien hem veer­tig jaar lat­er in haar tes­ta­ment opneemt?

Miss­chien dat er aan­wi­jzin­gen te vin­den zijn in het dag­boek van Adri­an, zo hoopt Tony. Helaas is dat in han­den van Veron­i­ca en die schi­jnt niet van plan te zijn om het te over­handi­gen. Wat ze wel stu­urt is een brief die Tony aan Adri­an (en Veron­i­ca) ges­tu­urd heeft toen zij hem op de hoogte bracht­en van hun relatie. De brief is inte­graal opgenomen in de roman en als lez­er kun je je afvra­gen wat voor impact deze gehad zal hebben (zek­er met in het achter­hoofd de zelf­mo­ord door Adri­an). Tony zelf blijkt hevig te schrikken nu hij deze brief na al die jaren onder ogen kri­jgt. Hij was ‘m ver­geten, of in ieder geval had hij ver­dron­gen(?) hoe heftig van toon zijn reac­tie was geweest.

En hier wringt ‘m meteen de schoen. The Sense of an End­ing is het relaas van Tony. Maar hoe betrouw­baar is hij als verteller? Geregeld geeft hij aan dat zijn geheugen hem niet zozeer in de steek laat doch hoo­gu­it in staat is hem zak­en te lat­en herin­neren hoe hij ze zelf heeft opges­la­gen. Oftewel, zijn eigen ver­sie van het verleden:

[…] my mem­o­ry has increas­ing­ly become a mech­a­nism which reit­er­ates appar­ent­ly truth­ful data with lit­tle vari­a­tion.
[p.64, The Sense of an End­ing]

Boven­di­en lijkt het er op dat Tony ook niet alles meekri­jgt wat er zich om hem heen afspeelt of heeft afge­speeld. Ver­schei­dene keren kri­jgt hij van Veron­i­ca (waarmee hij uitein­delijk weer in con­tact komt) de ver­wi­j­tende woor­den toege­beten dat hij het nog steeds niet snapt hoewel ze hem steeds meer infor­matie toe­speelt.

oldage
Neil Moralee | pho­topin cc

Toen ik de roman had uit­gelezen bleef ik met een hoop vra­gen zit­ten1. Hoe zat de vork pre­cies in de steel? Moest ik het doen met wat Tony mij verteld had? Of moest ik juist vraagtekens zetten bij de uit­leg door Tony omdat hij enerz­i­jds miss­chien probeerde er zelf beter uit te komen en anderz­i­jds had hij hoogst­waarschi­jn­lijk niet pre­cies door wat er zich daad­w­erke­lijk afge­speeld had. Maar hoe is het voor een lez­er mogelijk een waarhei­ds­getrouw beeld te vor­men van een geschiede­nis wan­neer men niet over alle infor­matie beschikt? Een vraagstuk wat door de jonge Adri­an in het begin van het ver­haal al eens werd voorgelegd aan hun docent geschiede­nis naar aan­lei­d­ing van de zelf­mo­ord door een klasgenoot die een meis­je had zwanger gemaakt2:

So how might any­one write Robson’s sto­ry in fifty year’s time, when his par­ents are dead and his girl­friend has dis­ap­peared and doesn’t want to remem­ber him any­way? You see the prob­lem, sir?
[p.17/18, Then Sense of an End­ing]

Naar mijn beschei­den mening is dit exact wat Julian Barnes heeft proberen te bereiken met dit boek. De onmo­gelijkheid van het recon­strueren van een voor­bi­je geschiede­nis, zelfs door de per­so­n­en die lijfe­lijk aan­wezig waren bij de gebeurtenis(sen). Want wat opgaat voor Tony Web­ster, gaat op voor iedereen. We zit­ten gevan­gen in ons eigen denkkad­er en zien/onthouden alleen dat­gene wat we kunnen/willen zien/onthouden. Dat maakt het wat mij betre­ft een erg inter­es­sant en tot nadenken stem­mend boek. Boven­di­en een­t­je wat ook nog eens geschreven is in een voortr­e­f­fe­lijke sti­jl.

Bli­jft over de vraag of ik De evo­lu­tie van een huwelijk anders ben gaan zien nu ik The Sense of an End­ing heb gelezen. Een tijd­lang heb ik gedacht van niet, maar de vol­gende zak­en spe­len miss­chien toch een rol. Allereerst het gebruik van de ver­schil­lende per­son­ages die in De evo­lu­tie van een huwelijk aan het woord zijn. Gere­la­teerd aan The Sense of an End­ing zou je kun­nen zeggen dat meerdere stem­men, hoewel ze ieder voor zich een onvolledig en/of gek­leurd beeld geven, samen in ieder geval een iet­wat volledi­ger en min­der gek­leurd beeld lat­en ontstaan. Zon­der dat nog steeds hele­maal de ware toe­dracht duidelijk wordt.

Verder bleef ik hangen bij de een frag­ment uit het dag­boek van Adri­an welke Tony of een gegeven moment door Veron­i­ca kri­jgt toeges­tu­urd. Het is een poging van Adri­an om de relatie tussen mensen (gelief­den?) in een wiskundi­ge for­mule te van­gen. In de com­mentaren op inter­net over dit boek wordt vaak geprobeerd om de for­mule te ont­ci­jfer­en om zo een beter idee te kri­j­gen over de afloop van het ver­haal. Maar mij gaat het hier om de laat­ste zin van het frag­ment:

So, for instance, if Tony
[p.86, The Sense of an End­ing]

Zou het een ver­wi­jz­ing kun­nen zijn naar Fred­er­ick (de broer van Bas­ti­aan)? Wat als Fred­er­ick…? Miss­chien dat Masha het boek van Barnes al vak­er gelezen heeft en het regel­matig uit de kast pakt om een soort van nos­tal­gisch gevoel op te roepen van wat had kun­nen gebeuren wan­neer…? Prob­leem is alleen dat The Sense of an End­ing nogal mul­ti-inter­pretabel is en dat het daar­door ook maar de vraag is of de lez­ers (indi­en het een soort van hint of sleu­tel is die door Bre­mer geplaatst is) deze op dezelfde manier weten te begri­jpen.

Hoe het ook zij, ik ben blij dat ik The Sense of an End­ing van­wege de ver­wi­jz­ing in De evo­lu­tie van een huwelijk ben gaan lezen, want het heeft me weer een hoop geleerd. Naast het feit dat ik er volop van genoten heb.

Eindoordeel: mag blijven

~ ~ ~

Ga naar mijn boekenkast om alle tot dusverre bespro­ken boeken te vin­den en wie weet zit er een­t­je tussen die weg mag en waar jij al tij­den naar op zoek bent.

~ ~ ~


  1. Ik ben niet de enige trouwens. Wan­neer je de moeite neemt om op inter­net te zoeken naar besprekin­gen van dit boek, dan zul je vele the­o­rieën aantr­e­f­fen van wat men denkt dat er is voorgevallen. Alle­maal in the­o­rie even juist als onjuist. Want hoe kun­nen we ooit weten wat er zich daad­w­erke­lijk heeft afge­speeld? 

  2. Grap­pig hoe je door het meerdere malen her­lezen van een boek steeds meer patro­nen gaat zien