50books — jaar 2015 — vraag 2

Deze blog­post is deel 2 van 49 in de serie 50books — 2015

In deze week van de ver­schrikke­lijke ter­reuraanslag op de redac­tie van Char­lie Heb­do in Par­i­js moest ik denken aan de fat­wa die jaren gele­den uit­ge­spro­ken werd over het boek De duiv­elsverzen door Salman Rushdie. Wat ik toen al meteen ver­war­rend vond in de hele con­tro­verse was dat men de han­delin­gen van de roman­per­son­ages recht­streeks pro­jecteerde op de schri­jver. Met andere woor­den, omdat fic­tief per­soon A zegt dat god niet bestaat, wordt het schri­jver C ver­weten dat die fic­tief per­soon A heeft opgevo­erd en zulke ver­schrikke­lijke din­gen laat zeggen. Ondanks dat schri­jver C ook per­soon B aan het woord laat komen die het niet eens is met per­soon A.

Dat is toch niet logisch?

Maar het is natu­urlijk com­plex­er. Want schri­jver X kan ook een per­soon X verzin­nen die aller­lei con­tro­ver­siële uit­sprak­en in het boek doet waar­van het miss­chien erg duidelijk is dat schri­jver X soort­gelijke ideeën heeft. De roman kan zo dienen om onwel­geval­lige menin­gen te ven­til­eren onder de dek­man­tel van fic­tie. Mag dat? Voor wat betre­ft het god­slaster­lijke aspect is er in Ned­er­land al een lange dis­cussie gaande om deze wet aan te passen. Maar het hoeft niet alti­jd zo ver te gaan dat er wet­ten wor­den overtre­den of reli­gies beledigd.

Afgelopen week las ik De barmhar­ti­gen door Koen van Wiche­len voor de blog­tour die zijn uit­gev­er had geor­gan­iseerd. In deze roman mak­en we ken­nis met het fic­tieve per­son­age David Sores. Werk­loos gewor­den besluit hij een boek te schri­jven over zijn vad­er die na een lange lij­densweg in het zieken­huis komt te over­li­j­den. Sores rekent genade­loos af met zijn fam­i­lie en geboortestreek wat hem vanzelf­sprek­end niet in dank wordt afgenomen. Ook hier lijdt het tot fysiek geweld tegen de schri­jver. David Sores verdedigt zich keer op keer door te ver­wi­jzen naar het fic­tieve karak­ter van wat hij heeft geschreven:

… Mijn boek is fic­tie. Dat schi­jnt iedereen te ver­geten. Ik heb een roman geschreven, geen rap­port of een ver­slag in de krant. Mijn boek bevat de waarheid niet en pre­tendeert dat ook niet. Het is lit­er­atu­ur. Je mag het vooral niet let­ter­lijk nemen.’
[p.180, De barmhar­ti­gen]

Ik heb al ooit de vraag gesteld in hoev­erre je als lez­er reken­ing moet houden met de fic­tieve per­son­ages die opgevo­erd wor­den door een schri­jver. Daar wil ik nu niet naar toe. Van­daag ben ik benieuwd om te horen hoe jul­lie denken over het boek als kunst­werk en wat de gren­zen zijn die gesteld mogen of kun­nen wor­den aan wat er te berde wordt gebracht.

vraag 2:
Is in een lit­erair werk alles geoor­loofd omdat de han­delin­gen zich afspe­len in een uni­ver­sum waar andere of geen wet­ten gelden?

Denk jij dat een roman los staat van onze dagelijkse realiteit en de schri­jver er straf­feloos op los kan fan­taseren? Bestaat er dan in jouw ogen geen gevaar dat lit­er­atu­ur gebruikt kan wor­den als bijvoor­beeld een ide­ol­o­gisch pam­flet of om mensen op te hit­sen? Of heb je het idee dat een roman uitein­delijk als prod­uct gelezen gaat wor­den door reëel bestaande mensen en dat je daar als schri­jver alti­jd reken­ing mee moet houden? Maar hoe is dat mogelijk bij zoveel diver­siteit en opvat­tin­gen?

Suc­ces bij deze vraag over een ingewikkelde en tevens hoogst actuele materie waar ik zelf ook elke keer opnieuw in vast dreig te lopen. Zoals alti­jd ben ik heel benieuwd naar jul­lie opvat­tin­gen.

2015vraag2
bug­paste | pho­topin cc

~ ~ ~

Ken je ouders

Gis­ter­avond ben ik begonnen in De grote goede din­gen geschreven door Alma Math­i­jsen. Halver­wege het ver­haal lees ik hoe het roman­per­son­age Mila begint te twi­jfe­len of ze alle ver­halen over haar (vroeg overleden) vad­er echt wil horen:

Moet iemand zijn oud­ers wel leren ken­nen? Waarom is dat eigen­lijk zo vre­selijk belan­grijk?
[p.83, De grote goede din­gen]

Het antwo­ord van een goede vriend van haar vad­er vol­gt al snel:

Je moet het verleden van je vad­er ken­nen. Anders ken je jezelf niet. En wie zichzelf niet kent is ver­loren. Daar hoort dit ver­haal ook bij.’
[p.83, De grote goede din­gen]

In een inter­view bij Kun­st­stof TV vertelt Alma Math­i­jsen over haar eigen vad­er die zij op jonge leefti­jd ver­li­est. De zoek­tocht naar wie en hoe hij was heeft als vertrekpunt gedi­end voor deze roman. Opnieuw heb ik een boek in han­den waar het voor­ti­jdig weg­vallen van de vad­er een belan­grijke rol speelt. Voor­naam ver­schil is dat bij David Sores er veel woede is over de in zijn ogen onn­odi­ge lij­densweg van zijn vad­er in de laat­ste maan­den van zijn lev­en en dat Mila Rade­mak­er vooral op zoek is naar het lev­en van haar vad­er voor­dat hij uit haar lev­en verd­ween.

Maar ik dacht ook in het boek van Koen van Wiche­len gelezen te hebben dat het belan­grijk schi­jnt te zijn om het verleden van je oud­ers te ken­nen zodat je tegelijk­er­ti­jd meer over jezelf te weten komt. Dat ga ik nog even opzoeken want nu ik meer gewend ben om steev­ast een pen bij de hand te hebben tij­dens het lezen moet dat toch geen prob­leem meer zijn.

De jonge Mila reist van Ams­ter­dam naar Israël met Don, de beste vriend van haar overleden vad­er. In de jaren zes­tig vor­m­den de twee man­nen met Majoor en Her­man een gevierd anar­chis­tisch strijkkwartet. Na de dood van haar vad­er werd hij een man van ver­halen. De tocht van Mila en Don voert via Rui­go­ord naar Eilat. Het verleden van haar vad­er con­fron­teert Mila met haar beeld van hem. In De grote goede din­gen weet Alma Math­i­jsen twee tijd­perken inge­nieus met elka­ar te verbinden. Dat lei­dt tot een onverwachte ont­knop­ing, waar­bij Mila werke­lijk afscheid neemt van haar vad­er.

De grote goede din­gen
Alma Math­i­jsen
Uit­gev­er De bezige bij
ISBN 9789023488446

~ ~ ~

Bladzijde 268 en verder…

Bezoek­ers die hier wat vak­er langskomen weten dat ik er zo af en toe een stuk­je fic­tie tege­naan gooi. Meestal met een open einde. Daar hou ik wel van. Ik ga dan ook zelden of nooit in op de vele *kuch* ver­zoeken om er een ver­volg op te schri­jven. Inter­es­san­ter vind ik het wan­neer de lez­er zelf een voorstelling maakt van hoe het afloopt. Er moet wat te raden overbli­jven.

Ik stond daarom in dubio wat te doen toen ik een­maal op bladz­i­jde 268 was aangekomen in de nieuwe roman van Koen van Wiche­len, getiteld De barmhar­ti­gen. Slechts enkele bladz­i­jdes eerder had ik nog gelezen, ‘Dit is waar het ver­haal eindigt.’ En daar was ik het hele­maal mee. Niet dat ik geen vra­gen had, maar is dat niet de kern van ons lev­en hier op aarde? Dat we nooit kun­nen door­gron­den waarom de din­gen gaan zoals ze gaan?

Het prob­leem was alleen dat het boek nog een kleine 200 bladz­i­jdes voor mij in pet­to had.

Wat had ik tot dusverre gelezen? In het kort: hoe mid-veer­tiger David Sores op een dag besluit het boek te schri­jven dat naar lat­er blijkt zijn hele lev­en com­pleet op de kop zet. De vraag: wat staat er in dat boek? Het antwo­ord: lees Hij was mijn vad­er. Want dat is wat vol­gt op bladz­i­jde 268. De inte­grale ver­sie van het debu­ut van David Sores. Een boek in een boek dus.

En ik twi­jfelde. Zou ik niet teleurgesteld gaan wor­den door het debu­ut van David Sores? Dat is namelijk in mijn ogen het gevaar wan­neer je de verwachtin­gen hoog hebt opgeschroefd in de eerste 268 bladz­i­jdes van het ver­haal. David heeft een boek geschreven waarin hij zich scherp afzet tegen het gebied waar hij is opge­groeid. Daar­van kri­j­gen we al het nodi­ge te lezen en maakt voor een deel begri­jpelijk waarom de din­gen gaan zoals ze gaan wan­neer hij voor een signeers­essie terug­keert naar zijn voor­ma­lige woon­plaats:

… hij houdt niet van zijn geboortestreek. In zijn roman wor­den de inwon­ers onder andere ‘rand­de­biele hol­be­won­ers’, ‘kwi­jlende mon­golen met losse hand­jes’ en ‘fas­cis­toïde varkens’ genoemd. En de noordelijk gele­gen provin­cie waar de verteller zijn jeugd door­bracht, heet con­se­quent ‘de Hel van het Noor­den’ en wordt omschreven als een ‘AA-gebied (Achter­lijk Argrarisch gebied), een negorij zo vlak en onwel­riek­end als een koeien­vlaai, een land van vee­teelt en inteelt waar de kat­jes en de kut­jes steev­ast in het donker geknepen wor­den, waar meer beesten dan mensen wonen en de alomte­gen­wo­ordi­ge mest­geur de geesten ben­evelt en aanzet tot onreine gedacht­en, ontucht en alge­hele los­bandigheid’.
[p.162, De barmhar­ti­gen]

Onbe­wust had ik mezelf al gaan­deweg een eigen voorstelling gemaakt bij wat er alle­maal in Hij was mijn vad­er geschreven stond. Wat nu wan­neer Hij was mijn vad­er slechts een slap aftrek­sel was van wat ik er met mijn op hol ges­la­gen fan­tasie van had gemaakt? Zou het met terug­w­erk­ende kracht ook het eerste deel min­der krachtig mak­en?

Een ander prob­leem waar ik mee worstelde was ‘de ver­tel­stem’. In het eerste deel is het de schri­jver Koen van Wiche­len (waar ik tot dan toe nog nooit iets van had gelezen) die op grandioze wijze de lot­gevallen van David Sores tot ons brengt. Hij vertelt ‘over’ David Sores. Maar in het tweede deel moet hij zich com­pleet ver­plaat­sen ‘in’ David Sores om zo op authen­tieke wijze het boek te schri­jven zoals ‘de echte’ David Sores het geschreven zou hebben. Dat leek me een hele tour de force. Ik was niet zozeer bang om een slecht tweede deel te lezen (want mij lijkt onder­tussen wel dat Koen van Wiche­len van schri­jven weet), eerder dat het niet uniek zou zijn. Teveel een boek door Koen van Wiche­len dan door David Sores.

Ben ik nog te vol­gen, trouwens?

Dat ligt niet alleen aan mij. Ook een beet­je aan Koen van Wiche­len. Hij speelt in De barmhar­ti­gen (inclusief Hij was mijn vad­er) op ver­schil­lende niveau’s met de lez­er. Via Hij was mijn vad­er door het fic­tieve per­son­age David Sores intro­duceert hij een extra laag met betrekking tot een vraagstuk waar lez­ers en recensen­ten zich toch al vaak mee bezighouden: in hoev­erre is een roman auto­bi­ografisch? Ik heb het niet opge­zocht, maar miss­chien is het wel zo dat Koen van Wiche­len zelf uit het noor­den van Bel­gië van­daan komt. Zou Hij was mijn vad­er op ware feit­en gebaseerd kun­nen zijn? Of is het de bedoel­ing van Van Wiche­len dat we dit juist niet gaan denken, getu­ige het gesprek dat David Sores heeft met een ver­pleeg­ster:

… Ze ver­gis­sen zich. Ik heb niets tegen het Noor­den, inte­gen­deel. Ik hou juist van deze streek. Ik ben hier ver­domme geboren!’
‘Maar waarom schri­jf je dat dan niet? Waarom schri­jf je er zo’n negatief boek over? Dat begri­jp ik niet. Waar is dat goed voor? Dat is toch om prob­le­men vra­gen?’

‘Ik vraag hele­maal ner­gens om. Mijn boek is fic­tie. Dat schi­jnt iedereen te ver­geten. Ik heb een roman geschreven, geen rap­port of een ver­slag in de krant. Mijn boek bevat de waarheid niet en pre­tendeert dat ook niet. Het is lit­er­atu­ur. Je mag het vooral niet let­ter­lijk nemen.’
[p.180, De barmhar­ti­gen]

Dit is een sterk plei­dooi om als lez­er niet in de valkuil te trap­pen om al te zeer in het gelezene de schri­jver te willen herken­nen. Maar wel een plei­dooi door David Sores. Wie zegt dat het geen par­o­die is van Koen van Wiche­len? Dat hij juist probeert een rook­gordi­jn op te wer­pen zodat het boek dat hij niet onder zijn eigen naam durfde te schri­jven nu toch geschreven is. Hoe­zo auto­bi­ografisch? Echt niet? Hij is toch zek­er David Sores niet?

Kor­tom, je kunt best wel verd­waald rak­en in De barmhar­ti­gen. Op een pret­tige en de lit­eraire zin­nen prikke­lende manier. Daarom besloot ik uitein­delijk toch verder te lezen.

STEL JE VOOR: een niets­beteke­nende veer­tiger met een kno­ert van een midlife­cri­sis en een dito drankprob­leem schri­jft een boek. En onverwachts wordt dat een best­seller. Dat is pre­cies wat David Sores overkomt in De barmhar­ti­gen. De drieën­der­tig drukken leggen hem geen windeieren, maar zijn zor­gen zijn niet achter de rug. Inte­gen­deel, hij kri­jgt er alleen maar bij. Zijn boek heeft bij bepaalde mensen een snaar ger­aakt die hij liev­er onge­moeid had gelat­en.

De barmhar­ti­gen
Koen van Wiche­len
Uit­gev­er­ij Man­teau
ISBN 9789022329948

banner_debarmhartigen_blogtour

Een suc­cesvol fenomeen in Ameri­ka en Groot-Bri­tan­nië waait voor het eerst over naar Uit­gev­er­ij Man­teau. Koen Van Wiche­lens langverwachte tweede roman De barmhar­ti­gen zal een virtuele ron­dreis mak­en in Vlaan­deren en Ned­er­land. Drie weken lang, van 5 tot en met 23 jan­u­ari, zal zijn nieuw­ste boek afwis­se­lend op ver­schil­lende blogs ver­schi­j­nen in de vorm van een recen­sie, inter­view of col­umn. Lees het pro­gram­ma hieron­der!

5 jan­u­ari: De Per­fecte Buren Leesclub => Blog­tour ‘De barmhar­ti­gen’ — Koen van Wiche­len
7 jan­u­ari: PETEPEL => Bladz­i­jde 268 en verder…
9 jan­u­ari: Het kraaien van De Haan => Erbarme dich — blog­tour ‘De barmhar­ti­gen’
12 jan­u­ari: Ver­beeld­ing => De Barmhar­ti­gen
14 jan­u­ari: Bib­lio­the­caris in blog => De barmhar­ti­gen
16 jan­u­ari: Door Suzanne => Een roman over een roman
19 jan­u­ari: De wereld van Hen­drik-Jan => Begin­nen bij het begin
21 jan­u­ari: https://dobbinga.wordpress.com/
23 jan­u­ari: http://connieflipse.blogspot.be

~ ~ ~

Blogtour — De barmhartigen

En waar zal dat boek van jou zoal over gaan, als ik vra­gen mag?’
‘Over de waarheid.’
‘Je meent het. Klinkt heel boeiend. Ik zit op het pun­t­je van mijn stoel, echt waar. Onthoud één ding: geen enkele roman­lez­er is geïn­ter­esseerd in de waarheid. Wie de waarheid of wat daar voor moet door­gaan wil lezen, koopt wel een krant. Lit­er­atu­ur gaat niet om de feit­elijke waarheid, maar om waarachtigheid. Dat is iets totaal anders. “De” waarheid bestaat trouwens niet, mijn beste. En als ze al bestaat, wil nie­mand er een boek over lezen. Omdat de waarheid meestal oer­saai is. Je kunt beter een boek schri­jven over de leu­gen. Dat is duizend keer inter­es­san­ter en span­nen­der. Dat verkoopt veel beter. Mensen zijn gek op leu­gens. De wereldlit­er­atu­ur is gebouwd op verzin­sels en luchtkaste­len. De kun­st bestaat erin ze als waarheid te ver­pakken in een meeslepend ver­haal.’
[p.53, De barmhar­ti­gen]

~ ~ ~

Aanstaande maandag begint de blog­tour ron­dom het nieuwe boek De barmhar­ti­gen geschreven door Koen van Wiche­len. Via het con­tact­for­muli­er op mijn site kreeg ik een uitn­odig­ing om mee te doen waar ik geen nee tegen kon zeggen. Inmid­dels is het pro­gram­ma bek­end en zal ik op woens­dag 7 jan­u­ari mijn leeser­var­ing online zetten. Hieron­der kun je zien welke blog­gers nog meer deel­ne­men aan de blog­tour en op welke datum zij zullen posten. Zet het in je agen­da, zou ik willen aan­beve­len. Wan­neer ze hun blog­post online hebben staan, zal ik de links aan­passen in het overzicht.

5 jan­u­ari: De Per­fecte Buren Leesclub => Blog­tour ‘De barmhar­ti­gen’ — Koen van Wiche­len

7 jan­u­ari: PETEPEL => Bladz­i­jde 268 en verder…

9 jan­u­ari: Het kraaien van De Haan => Erbarme dich — blog­tour ‘De barmhar­ti­gen’

12 jan­u­ari: Ver­beeld­ing => De Barmhar­ti­gen
14 jan­u­ari: Bib­lio­the­caris in blog => De barmhar­ti­gen
16 jan­u­ari: Door Suzanne => Een roman over een roman

19 jan­u­ari: De wereld van Hen­drik-Jan => Begin­nen bij het begin

21 jan­u­ari: https://dobbinga.wordpress.com/

23 jan­u­ari: http://connieflipse.blogspot.be

STEL JE VOOR: een niets­beteke­nende veer­tiger met een kno­ert van een midlife­cri­sis en een dito drankprob­leem schri­jft een boek. En onverwachts wordt dat een best­seller. Dat is pre­cies wat David Sores overkomt in De barmhar­ti­gen. De drieën­der­tig drukken leggen hem geen windeieren, maar zijn zor­gen zijn niet achter de rug. Inte­gen­deel, hij kri­jgt er alleen maar bij. Zijn boek heeft bij bepaalde mensen een snaar ger­aakt die hij liev­er onge­moeid had gelat­en.

De barmhar­ti­gen
Koen van Wiche­len
Uit­gev­er­ij Man­teau
ISBN 9789022329948

~ ~ ~

Het nut van een contactformulier

Wist ik veel dat ik een con­tact­for­muli­er op mijn blog had. Nou ja, ik wist het natu­urlijk wel. Tenslotte heb ik het zelf geïn­stalleerd. Maar dat was ik ver­geten. Dus toen er iemand gebruik van had gemaakt en ik in het dash­board van Word­Press daar­van meld­ing kreeg was ik toch wel ver­baasd.

Het bleek een ver­zoek van WPG Uit­gev­ers Bel­gië. Of ik mee wilde doen aan een blog­tour ron­dom het boek De barmhar­ti­gen geschreven door Koen van Wiche­len. Dat wilde ik wel. Ik heb verder toch niets te doen wat lezen betre­ft. En het gaat pas van start vol­gend jaar jan­u­ari, dus waar hebben we het over. Zeeën van tijd.

Zon­der flauwekul. Ik heb het niet vaak, maar bij dit boek was ik meteen gewon­nen door de omslag. Wat een geweldige foto! Van­daag heb ik mijn lee­sex­em­plaar via de post mogen ont­van­gen (waar­voor dank, Fan­ti­na!) en het ligt hier naast me ter­wi­jl ik deze korte blog­post zit te tikken en ik kan mijn ogen er niet vanaf houden. Dat hoofd van die man. Geweldig.

Ik vraag me af of de de aan­bevel­ing eron­der (‘Een kruis­ing tussen Her­man Brus­sel­mans en Dim­itri Ver­hulst’) de afbeeld­ing niet een extra lad­ing geeft. Maar dat viel me pas lat­er op. Het is de foto die het doet. Onte­gen­zeggelijk. Een blik­vanger van jew­el­ste1.

Ook de achter­flaptekst spreekt me aan. Het is dat ik zelf net de vijftig ben gepasseerd, zelden sterke drank nut­tig en geen weet heb van waar het mid­den van een lev­en zich bevin­dt, maar anders had het ver­haal net zo goed over mijn per­soon­t­je kun­nen gaan. Met die uit­zon­der­ing dat ik geen best­seller heb gepub­liceerd. Maar toch.

Kan het boek nu alleen maar tegen­vallen?

Heb geduld en in jan­u­ari kun je lezen wat ikzelf en alle andere blog­gers die mee­doen aan de eerste blog­tour van Man­teau er van vin­den. Zodra ik over meer info beschik wie waar en wan­neer over De barmhar­ti­gen gaat bloggen zal ik niet nalat­en dat hier te ver­melden.

STEL JE VOOR: een niets­beteke­nende veer­tiger met een kno­ert van een midlife­cri­sis en een dito drankprob­leem schri­jft een boek. En onverwachts wordt dat een best­seller. Dat is pre­cies wat David Sores overkomt in De barmhar­ti­gen. De drieën­der­tig drukken leggen hem geen windeieren, maar zijn zor­gen zijn niet achter de rug. Inte­gen­deel, hij kri­jgt er alleen maar bij. Zijn boek heeft bij bepaalde mensen een snaar ger­aakt die hij liev­er onge­moeid had gelat­en.

De barmhar­ti­gen
Koen van Wiche­len
Uit­gev­er­ij Man­teau
ISBN 9789022329948

~ ~ ~

PS: Sor­ry. Weer geen Walk the line.

~ ~ ~


  1. De omslag­fo­to is gemaakt door Gary Isaacs, en op zijn site vind je nog veel meer prachtige voor­beelden.