50books – jaar 2015 – vraag 2

Deze blogpost is deel 2 van 49 in de serie 50books - 2015

In deze week van de verschrikkelijke terreuraanslag op de redactie van Charlie Hebdo in Parijs moest ik denken aan de fatwa die jaren geleden uitgesproken werd over het boek De duivelsverzen door Salman Rushdie. Wat ik toen al meteen verwarrend vond in de hele controverse was dat men de handelingen van de romanpersonages rechtstreeks projecteerde op de schrijver. Met andere woorden, omdat fictief persoon A zegt dat god niet bestaat, wordt het schrijver C verweten dat die fictief persoon A heeft opgevoerd en zulke verschrikkelijke dingen laat zeggen. Ondanks dat schrijver C ook persoon B aan het woord laat komen die het niet eens is met persoon A.

Dat is toch niet logisch?

Maar het is natuurlijk complexer. Want schrijver X kan ook een persoon X verzinnen die allerlei controversiële uitspraken in het boek doet waarvan het misschien erg duidelijk is dat schrijver X soortgelijke ideeën heeft. De roman kan zo dienen om onwelgevallige meningen te ventileren onder de dekmantel van fictie. Mag dat? Voor wat betreft het godslasterlijke aspect is er in Nederland al een lange discussie gaande om deze wet aan te passen. Maar het hoeft niet altijd zo ver te gaan dat er wetten worden overtreden of religies beledigd.

Afgelopen week las ik De barmhartigen door Koen van Wichelen voor de blogtour die zijn uitgever had georganiseerd. In deze roman maken we kennis met het fictieve personage David Sores. Werkloos geworden besluit hij een boek te schrijven over zijn vader die na een lange lijdensweg in het ziekenhuis komt te overlijden. Sores rekent genadeloos af met zijn familie en geboortestreek wat hem vanzelfsprekend niet in dank wordt afgenomen. Ook hier lijdt het tot fysiek geweld tegen de schrijver. David Sores verdedigt zich keer op keer door te verwijzen naar het fictieve karakter van wat hij heeft geschreven:

‘… Mijn boek is fictie. Dat schijnt iedereen te vergeten. Ik heb een roman geschreven, geen rapport of een verslag in de krant. Mijn boek bevat de waarheid niet en pretendeert dat ook niet. Het is literatuur. Je mag het vooral niet letterlijk nemen.’
[p.180, De barmhartigen]

Ik heb al ooit de vraag gesteld in hoeverre je als lezer rekening moet houden met de fictieve personages die opgevoerd worden door een schrijver. Daar wil ik nu niet naar toe. Vandaag ben ik benieuwd om te horen hoe jullie denken over het boek als kunstwerk en wat de grenzen zijn die gesteld mogen of kunnen worden aan wat er te berde wordt gebracht.

vraag 2:
Is in een literair werk alles geoorloofd omdat de handelingen zich afspelen in een universum waar andere of geen wetten gelden?

Denk jij dat een roman los staat van onze dagelijkse realiteit en de schrijver er straffeloos op los kan fantaseren? Bestaat er dan in jouw ogen geen gevaar dat literatuur gebruikt kan worden als bijvoorbeeld een ideologisch pamflet of om mensen op te hitsen? Of heb je het idee dat een roman uiteindelijk als product gelezen gaat worden door reëel bestaande mensen en dat je daar als schrijver altijd rekening mee moet houden? Maar hoe is dat mogelijk bij zoveel diversiteit en opvattingen?

Succes bij deze vraag over een ingewikkelde en tevens hoogst actuele materie waar ik zelf ook elke keer opnieuw in vast dreig te lopen. Zoals altijd ben ik heel benieuwd naar jullie opvattingen.

2015vraag2
bugpaste | photopin cc

~ ~ ~

Ken je ouders

Gisteravond ben ik begonnen in De grote goede dingen geschreven door Alma Mathijsen. Halverwege het verhaal lees ik hoe het romanpersonage Mila begint te twijfelen of ze alle verhalen over haar (vroeg overleden) vader echt wil horen:

Moet iemand zijn ouders wel leren kennen? Waarom is dat eigenlijk zo vreselijk belangrijk?
[p.83, De grote goede dingen]

Het antwoord van een goede vriend van haar vader volgt al snel:

‘Je moet het verleden van je vader kennen. Anders ken je jezelf niet. En wie zichzelf niet kent is verloren. Daar hoort dit verhaal ook bij.’
[p.83, De grote goede dingen]

In een interview bij Kunststof TV vertelt Alma Mathijsen over haar eigen vader die zij op jonge leeftijd verliest. De zoektocht naar wie en hoe hij was heeft als vertrekpunt gediend voor deze roman. Opnieuw heb ik een boek in handen waar het voortijdig wegvallen van de vader een belangrijke rol speelt. Voornaam verschil is dat bij David Sores er veel woede is over de in zijn ogen onnodige lijdensweg van zijn vader in de laatste maanden van zijn leven en dat Mila Rademaker vooral op zoek is naar het leven van haar vader voordat hij uit haar leven verdween.

Maar ik dacht ook in het boek van Koen van Wichelen gelezen te hebben dat het belangrijk schijnt te zijn om het verleden van je ouders te kennen zodat je tegelijkertijd meer over jezelf te weten komt. Dat ga ik nog even opzoeken want nu ik meer gewend ben om steevast een pen bij de hand te hebben tijdens het lezen moet dat toch geen probleem meer zijn.

De jonge Mila reist van Amsterdam naar Israël met Don, de beste vriend van haar overleden vader. In de jaren zestig vormden de twee mannen met Majoor en Herman een gevierd anarchistisch strijkkwartet. Na de dood van haar vader werd hij een man van verhalen. De tocht van Mila en Don voert via Ruigoord naar Eilat. Het verleden van haar vader confronteert Mila met haar beeld van hem. In De grote goede dingen weet Alma Mathijsen twee tijdperken ingenieus met elkaar te verbinden. Dat leidt tot een onverwachte ontknoping, waarbij Mila werkelijk afscheid neemt van haar vader.

De grote goede dingen
Alma Mathijsen
Uitgever De bezige bij
ISBN 9789023488446

~ ~ ~

Bladzijde 268 en verder…

Bezoekers die hier wat vaker langskomen weten dat ik er zo af en toe een stukje fictie tegenaan gooi. Meestal met een open einde. Daar hou ik wel van. Ik ga dan ook zelden of nooit in op de vele *kuch* verzoeken om er een vervolg op te schrijven. Interessanter vind ik het wanneer de lezer zelf een voorstelling maakt van hoe het afloopt. Er moet wat te raden overblijven.

Ik stond daarom in dubio wat te doen toen ik eenmaal op bladzijde 268 was aangekomen in de nieuwe roman van Koen van Wichelen, getiteld De barmhartigen. Slechts enkele bladzijdes eerder had ik nog gelezen, ‘Dit is waar het verhaal eindigt.’ En daar was ik het helemaal mee. Niet dat ik geen vragen had, maar is dat niet de kern van ons leven hier op aarde? Dat we nooit kunnen doorgronden waarom de dingen gaan zoals ze gaan?

Het probleem was alleen dat het boek nog een kleine 200 bladzijdes voor mij in petto had.

Wat had ik tot dusverre gelezen? In het kort: hoe mid-veertiger David Sores op een dag besluit het boek te schrijven dat naar later blijkt zijn hele leven compleet op de kop zet. De vraag: wat staat er in dat boek? Het antwoord: lees Hij was mijn vader. Want dat is wat volgt op bladzijde 268. De integrale versie van het debuut van David Sores. Een boek in een boek dus.

En ik twijfelde. Zou ik niet teleurgesteld gaan worden door het debuut van David Sores? Dat is namelijk in mijn ogen het gevaar wanneer je de verwachtingen hoog hebt opgeschroefd in de eerste 268 bladzijdes van het verhaal. David heeft een boek geschreven waarin hij zich scherp afzet tegen het gebied waar hij is opgegroeid. Daarvan krijgen we al het nodige te lezen en maakt voor een deel begrijpelijk waarom de dingen gaan zoals ze gaan wanneer hij voor een signeersessie terugkeert naar zijn voormalige woonplaats:

… hij houdt niet van zijn geboortestreek. In zijn roman worden de inwoners onder andere ‘randdebiele holbewoners’, ‘kwijlende mongolen met losse handjes’ en ‘fascistoïde varkens’ genoemd. En de noordelijk gelegen provincie waar de verteller zijn jeugd doorbracht, heet consequent ‘de Hel van het Noorden’ en wordt omschreven als een ‘AA-gebied (Achterlijk Argrarisch gebied), een negorij zo vlak en onwelriekend als een koeienvlaai, een land van veeteelt en inteelt waar de katjes en de kutjes steevast in het donker geknepen worden, waar meer beesten dan mensen wonen en de alomtegenwoordige mestgeur de geesten benevelt en aanzet tot onreine gedachten, ontucht en algehele losbandigheid’.
[p.162, De barmhartigen]

Onbewust had ik mezelf al gaandeweg een eigen voorstelling gemaakt bij wat er allemaal in Hij was mijn vader geschreven stond. Wat nu wanneer Hij was mijn vader slechts een slap aftreksel was van wat ik er met mijn op hol geslagen fantasie van had gemaakt? Zou het met terugwerkende kracht ook het eerste deel minder krachtig maken?

Een ander probleem waar ik mee worstelde was ‘de vertelstem’. In het eerste deel is het de schrijver Koen van Wichelen (waar ik tot dan toe nog nooit iets van had gelezen) die op grandioze wijze de lotgevallen van David Sores tot ons brengt. Hij vertelt ‘over’ David Sores. Maar in het tweede deel moet hij zich compleet verplaatsen ‘in’ David Sores om zo op authentieke wijze het boek te schrijven zoals ‘de echte’ David Sores het geschreven zou hebben. Dat leek me een hele tour de force. Ik was niet zozeer bang om een slecht tweede deel te lezen (want mij lijkt ondertussen wel dat Koen van Wichelen van schrijven weet), eerder dat het niet uniek zou zijn. Teveel een boek door Koen van Wichelen dan door David Sores.

Ben ik nog te volgen, trouwens?

Dat ligt niet alleen aan mij. Ook een beetje aan Koen van Wichelen. Hij speelt in De barmhartigen (inclusief Hij was mijn vader) op verschillende niveau’s met de lezer. Via Hij was mijn vader door het fictieve personage David Sores introduceert hij een extra laag met betrekking tot een vraagstuk waar lezers en recensenten zich toch al vaak mee bezighouden: in hoeverre is een roman autobiografisch? Ik heb het niet opgezocht, maar misschien is het wel zo dat Koen van Wichelen zelf uit het noorden van België vandaan komt. Zou Hij was mijn vader op ware feiten gebaseerd kunnen zijn? Of is het de bedoeling van Van Wichelen dat we dit juist niet gaan denken, getuige het gesprek dat David Sores heeft met een verpleegster:

‘… Ze vergissen zich. Ik heb niets tegen het Noorden, integendeel. Ik hou juist van deze streek. Ik ben hier verdomme geboren!’
‘Maar waarom schrijf je dat dan niet? Waarom schrijf je er zo’n negatief boek over? Dat begrijp ik niet. Waar is dat goed voor? Dat is toch om problemen vragen?’

‘Ik vraag helemaal nergens om. Mijn boek is fictie. Dat schijnt iedereen te vergeten. Ik heb een roman geschreven, geen rapport of een verslag in de krant. Mijn boek bevat de waarheid niet en pretendeert dat ook niet. Het is literatuur. Je mag het vooral niet letterlijk nemen.’
[p.180, De barmhartigen]

Dit is een sterk pleidooi om als lezer niet in de valkuil te trappen om al te zeer in het gelezene de schrijver te willen herkennen. Maar wel een pleidooi door David Sores. Wie zegt dat het geen parodie is van Koen van Wichelen? Dat hij juist probeert een rookgordijn op te werpen zodat het boek dat hij niet onder zijn eigen naam durfde te schrijven nu toch geschreven is. Hoezo autobiografisch? Echt niet? Hij is toch zeker David Sores niet?

Kortom, je kunt best wel verdwaald raken in De barmhartigen. Op een prettige en de literaire zinnen prikkelende manier. Daarom besloot ik uiteindelijk toch verder te lezen.

STEL JE VOOR: een nietsbetekenende veertiger met een knoert van een midlifecrisis en een dito drankprobleem schrijft een boek. En onverwachts wordt dat een bestseller. Dat is precies wat David Sores overkomt in De barmhartigen. De drieëndertig drukken leggen hem geen windeieren, maar zijn zorgen zijn niet achter de rug. Integendeel, hij krijgt er alleen maar bij. Zijn boek heeft bij bepaalde mensen een snaar geraakt die hij liever ongemoeid had gelaten.

De barmhartigen
Koen van Wichelen
Uitgeverij Manteau
ISBN 9789022329948

banner_debarmhartigen_blogtour

Een succesvol fenomeen in Amerika en Groot-Britannië waait voor het eerst over naar Uitgeverij Manteau. Koen Van Wichelens langverwachte tweede roman De barmhartigen zal een virtuele rondreis maken in Vlaanderen en Nederland. Drie weken lang, van 5 tot en met 23 januari, zal zijn nieuwste boek afwisselend op verschillende blogs verschijnen in de vorm van een recensie, interview of column. Lees het programma hieronder!

5 januari: De Perfecte Buren Leesclub => Blogtour ‘De barmhartigen’ – Koen van Wichelen
7 januari: PETEPEL => Bladzijde 268 en verder…
9 januari: Het kraaien van De Haan => Erbarme dich – blogtour ‘De barmhartigen’
12 januari: Verbeelding => De Barmhartigen
14 januari: Bibliothecaris in blog => De barmhartigen
16 januari: Door Suzanne => Een roman over een roman
19 januari: De wereld van Hendrik-Jan => Beginnen bij het begin
21 januari: https://dobbinga.wordpress.com/
23 januari: http://connieflipse.blogspot.be

~ ~ ~

Blogtour – De barmhartigen

‘En waar zal dat boek van jou zoal over gaan, als ik vragen mag?’
‘Over de waarheid.’
‘Je meent het. Klinkt heel boeiend. Ik zit op het puntje van mijn stoel, echt waar. Onthoud één ding: geen enkele romanlezer is geïnteresseerd in de waarheid. Wie de waarheid of wat daar voor moet doorgaan wil lezen, koopt wel een krant. Literatuur gaat niet om de feitelijke waarheid, maar om waarachtigheid. Dat is iets totaal anders. “De” waarheid bestaat trouwens niet, mijn beste. En als ze al bestaat, wil niemand er een boek over lezen. Omdat de waarheid meestal oersaai is. Je kunt beter een boek schrijven over de leugen. Dat is duizend keer interessanter en spannender. Dat verkoopt veel beter. Mensen zijn gek op leugens. De wereldliteratuur is gebouwd op verzinsels en luchtkastelen. De kunst bestaat erin ze als waarheid te verpakken in een meeslepend verhaal.’
[p.53, De barmhartigen]

~ ~ ~

Aanstaande maandag begint de blogtour rondom het nieuwe boek De barmhartigen geschreven door Koen van Wichelen. Via het contactformulier op mijn site kreeg ik een uitnodiging om mee te doen waar ik geen nee tegen kon zeggen. Inmiddels is het programma bekend en zal ik op woensdag 7 januari mijn leeservaring online zetten. Hieronder kun je zien welke bloggers nog meer deelnemen aan de blogtour en op welke datum zij zullen posten. Zet het in je agenda, zou ik willen aanbevelen. Wanneer ze hun blogpost online hebben staan, zal ik de links aanpassen in het overzicht.

5 januari: De Perfecte Buren Leesclub => Blogtour ‘De barmhartigen’ – Koen van Wichelen

7 januari: PETEPEL => Bladzijde 268 en verder…

9 januari: Het kraaien van De Haan => Erbarme dich – blogtour ‘De barmhartigen’

12 januari: Verbeelding => De Barmhartigen
14 januari: Bibliothecaris in blog => De barmhartigen
16 januari: Door Suzanne => Een roman over een roman

19 januari: De wereld van Hendrik-Jan => Beginnen bij het begin

21 januari: https://dobbinga.wordpress.com/

23 januari: http://connieflipse.blogspot.be

STEL JE VOOR: een nietsbetekenende veertiger met een knoert van een midlifecrisis en een dito drankprobleem schrijft een boek. En onverwachts wordt dat een bestseller. Dat is precies wat David Sores overkomt in De barmhartigen. De drieëndertig drukken leggen hem geen windeieren, maar zijn zorgen zijn niet achter de rug. Integendeel, hij krijgt er alleen maar bij. Zijn boek heeft bij bepaalde mensen een snaar geraakt die hij liever ongemoeid had gelaten.

De barmhartigen
Koen van Wichelen
Uitgeverij Manteau
ISBN 9789022329948

~ ~ ~

Het nut van een contactformulier

Wist ik veel dat ik een contactformulier op mijn blog had. Nou ja, ik wist het natuurlijk wel. Tenslotte heb ik het zelf geïnstalleerd. Maar dat was ik vergeten. Dus toen er iemand gebruik van had gemaakt en ik in het dashboard van WordPress daarvan melding kreeg was ik toch wel verbaasd.

Het bleek een verzoek van WPG Uitgevers België. Of ik mee wilde doen aan een blogtour rondom het boek De barmhartigen geschreven door Koen van Wichelen. Dat wilde ik wel. Ik heb verder toch niets te doen wat lezen betreft. En het gaat pas van start volgend jaar januari, dus waar hebben we het over. Zeeën van tijd.

Zonder flauwekul. Ik heb het niet vaak, maar bij dit boek was ik meteen gewonnen door de omslag. Wat een geweldige foto! Vandaag heb ik mijn leesexemplaar via de post mogen ontvangen (waarvoor dank, Fantina!) en het ligt hier naast me terwijl ik deze korte blogpost zit te tikken en ik kan mijn ogen er niet vanaf houden. Dat hoofd van die man. Geweldig.

Ik vraag me af of de de aanbeveling eronder (‘Een kruising tussen Herman Brusselmans en Dimitri Verhulst’) de afbeelding niet een extra lading geeft. Maar dat viel me pas later op. Het is de foto die het doet. Ontegenzeggelijk. Een blikvanger van jewelste1.

Ook de achterflaptekst spreekt me aan. Het is dat ik zelf net de vijftig ben gepasseerd, zelden sterke drank nuttig en geen weet heb van waar het midden van een leven zich bevindt, maar anders had het verhaal net zo goed over mijn persoontje kunnen gaan. Met die uitzondering dat ik geen bestseller heb gepubliceerd. Maar toch.

Kan het boek nu alleen maar tegenvallen?

Heb geduld en in januari kun je lezen wat ikzelf en alle andere bloggers die meedoen aan de eerste blogtour van Manteau er van vinden. Zodra ik over meer info beschik wie waar en wanneer over De barmhartigen gaat bloggen zal ik niet nalaten dat hier te vermelden.

STEL JE VOOR: een nietsbetekenende veertiger met een knoert van een midlifecrisis en een dito drankprobleem schrijft een boek. En onverwachts wordt dat een bestseller. Dat is precies wat David Sores overkomt in De barmhartigen. De drieëndertig drukken leggen hem geen windeieren, maar zijn zorgen zijn niet achter de rug. Integendeel, hij krijgt er alleen maar bij. Zijn boek heeft bij bepaalde mensen een snaar geraakt die hij liever ongemoeid had gelaten.

De barmhartigen
Koen van Wichelen
Uitgeverij Manteau
ISBN 9789022329948

~ ~ ~

PS: Sorry. Weer geen Walk the line.

~ ~ ~


  1. De omslagfoto is gemaakt door Gary Isaacs, en op zijn site vind je nog veel meer prachtige voorbeelden.