Geen ontaarde kunst

In de lit­er­atu­ur over WO-II en Joden­ver­vol­ging had ik al zo vaak gelezen over en voor­beelden gezien van ‘Entartete Kun­st’ dat ik gaan­deweg nieuws­gierig werd naar de kun­st die wel de goed­keur­ing van de Nazi’s kon weg­dra­gen. Daar­voor kon ik nu terecht in Muse­um Arn­hem waar de ten­toon­stelling Geaarde Kun­st. Door de staat gekocht ’40-’45 momenteel te bezichti­gen is:

Voor het eerst in de geschiede­nis wordt de kun­stverza­mel­ing getoond die tij­dens de Tweede Werel­door­log door de Ned­er­landse over­heid is aangekocht. Sinds de bevri­jd­ing wordt de col­lec­tie bewaard in depots, beheerd door de Rijks­di­enst voor het Cul­tureel Erf­goed (RCE). Nu, zeventig jaar lat­er, is het tijd om de ‘geaarde kun­st’, als tegen­hang­er van ‘Entartete (ontaarde) Kun­st’, in samen­hang aan het pub­liek te tonen.
[Tekst: brochure Geaarde kun­st. Door de staat gekocht ’40-’45]

De foto’s die vol­gen bieden verre van een volledig beeld van deze ten­toon­stelling maar lat­en hopelijk wel zien hoe divers de verza­mel­ing is. Miss­chien stim­uleert het om zelf een bezoek te bren­gen aan het muse­um om een en ander van nabij te kun­nen aan­schouwen. Voor de tek­sten die ik heb opgenomen tussen de foto’s heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de infor­matie die Muse­um Arn­hem op haar web­site en via brochures beschik­baar stelt. Hopelijk is dat geen bezwaar.

IMG_3672

De ver­ant­wo­ordelijk ambte­naar voor de staat­saankopen was Eduard Gerdes. Gerdes had als kun­ste­naar een goede kijk op de artistieke kwaliteit van de werken en beschik­te over een uit­ge­breid netwerk in de kunst­wereld. Dit netwerk had hij opge­bouwd in de diverse kun­ste­naarsv­erenigin­gen waarin hij ook bestu­urlijk actief was. Gerdes had zich in 1933 bij de NSB aanges­loten uit anti­com­mu­nis­tis­che over­weg­in­gen. De Rus­sis­che Rev­o­lu­tie had diepe sporen in zijn fam­i­lie achterge­lat­en. Zow­el zijn schoon­moed­er als zijn stief­moed­er waren afkom­stig uit de Sov­jet Unie en waren na 1917 ban­nelin­gen. Aan de keukentafel hoorde hij over de ver­schrikkin­gen in het oost­en van de Rus­sis­che vluchtelin­gen aan wie hij onder­dak bood.

Na mei 1940 kwam voor Gerdes de kans om als hoofd van het Bureau Beeldende Kun­sten met staat­saankopen het nation­aal­so­cial­is­tis­che cul­tu­urbeleid vorm te geven. Al spoedig bleek dat er geen duidelijk beleid bestond en de voorkeur en smaak van Gerdes en enkele van zijn kun­stvrien­den steeds sterk­er de aankopen bepaalden. Het uit­gangspunt om zoveel mogelijk kun­ste­naars te onder­s­te­unen en de fors toen­e­mende begrot­ing, lei­d­de tot een ver­snip­perde verza­mel­ing van wis­se­lende kwaliteit. Het werd een beladen col­lec­tie, niet door de indi­vidu­ele werken, maar door de motieven achter de aankopen.

[Tekst: Muse­um Arn­hem]

IMG_3631
Eduard Gerdes (1887–1945)

Tij­dens de bezetting van 1940–1945 voerde de nation­aal­so­cial­is­tis­che over­heid een actieve cul­tu­ur­poli­tiek en kocht veel kun­st aan. Men had een sterke voorkeur voor (neo)realistische tafer­e­len uit de natu­ur, zoals Hol­landse land­schap­pen, zee- en riv­iergezicht­en, stads- en dorps­gezicht­en, planten en dieren en voor stillevens, figu­urstukken en (zelf-)portretten.

[Tekst: brochure Geaarde kun­st. Door de Staat gekocht ’40-’45]

IMG_3623
Als een Prins opgh­e­seten…, z.j. | Ger­ard West­er­mann (ook: Johs. Labasky)
IMG_3625
detail: Als een Prins opgh­e­seten…, z.j. | Ger­ard West­er­mann (ook: Johs. Labasky)

West­er­mann (1880–1971) was van 1918 tot 1945 ler­aar aan de Rijk­sacad­e­mie van Beeldende Kun­sten. Zijn invloed nam toe als adviseur en vriend van Gerdes, die de ‘zoo waarde­volle medew­erk­ing van West­er­mann bij den kul­turee­len opbouw hier te lande’ zeer waardeerde. West­er­mann werd door de Ereraad van de Kun­sten na 1945 vero­ordeeld en tot de ‘allerzwaarste gevallen’ gerek­end. Mid­den jaren vijftig kocht de over­heid opnieuw werk van hem aan.

[Tekst: Muse­um Arn­hem]

IMG_3632
De engel der gerechtigheid, 1942 | Hen­ri van de Velde
IMG_3633
detail: De engel der gerechtigheid, 1942 | Hen­ri van de Velde

De ‘Engel der gerechtigheid’ werd door Van de Velde (1896–1969) in opdracht van het DVK als pro­pa­gan­daw­erk geschilderd voor 1500 gulden. Van de Velde is ook de schilder van ‘De Nieuwe Mens’, dat tij­dens de oor­log op de werkkamer van Anton Mussert hing en nu in het bez­it is van het Rijksmu­se­um. Hij speelde noch in de NSB, noch in het DVK enige rol van beteke­nis. Hij beho­orde tot de weinige kun­ste­naars die na de oor­log gear­resteerd wer­den en voor het Bij­zon­der Gerecht­shof moesten ver­schi­j­nen. Hij heeft zestien maan­den vast­gezeten en moest een boete van 2000 gulden betal­en. De Ereraad voor de Kun­sten sloot hem tien jaar uit van exposi­ties en over­hei­d­sop­dracht­en. Na de oor­log was Van de Velde soci­aal en pro­fes­sioneel geï­soleerd.

[Tekst: Muse­um Arn­hem]

IMG_3643
IJs­gezicht, 1940 | Jan Ouw­er­sloot
IMG_3645
detail: IJs­gezicht, 1940 | Jan Ouw­er­sloot
IMG_3644
detail: IJs­gezicht, 1940 | Jan Ouw­er­sloot

Gerdes (dien­sthoofd DVK) streefde naar een typ­isch Ned­er­landse col­lec­tie, geen Duitse. Grote visioe­nen van de Nieuwe Mens of de Nieuwe Heil­staat zijn zo goed als afwezig. Ook nadrukke­lijk naar oor­log en ellende ver­wi­jzende tafer­e­len zijn een uit­zon­der­ing. De sticht­ing van het volk vond voor­namelijk plaats aan de hand van alle- daagse tafer­e­len. De nadruk lag op klassieke gen­res: het portret en de menselijke figu­ur, het land­schap met riv­i­er- en zeegezicht­en en het stilleven.

[Tekst: Docen­ten­han­dlei­d­ing Muse­um Arn­hem]

IMG_3649
Het wacht­en (Vijf wach­t­ende vrouwen), 1941 | Pyke Koch
IMG_3651
detail: Het wacht­en (Vijf wach­t­ende vrouwen), 1941 | Pyke Koch
IMG_3652
detail: Het wacht­en (Vijf wach­t­ende vrouwen), 1941 | Pyke Koch

De ten­toon­stelling durft vra­gen te stellen die tot nu toe liev­er ver­me­den wer­den: Waarom is veel van deze in de oor­log aangekochte col­lec­tie tot nu toe uit de open­baarheid gebleven? In hoev­erre zijn deze werken bedoeld als een vorm van pro­pa­gan­da en waarin schuilt die pro­pa­gan­da dan? Zijn deze kunst­werken schuldig of besmet, en kan een kunst­werk über­haupt schuldig of besmet zijn? Weer­spiegelt de col­lec­tie niet gewoon de smaak van Ned­er­land van toen en voor een bred­er pub­liek nog alti­jd?

[Tekst: Docen­ten­han­dlei­d­ing Muse­um Arn­hem]

IMG_3655
De oogst, 1936 | Gé Röling
IMG_3656
detail: De oogst, 1936 | Gé Röling

Entartete Kun­st’ is een Duitse term die tij­dens het Derde Rijk in Duit­s­land (1933–1945) werd gebruikt om daarmee de ver­meende ontsporing van de mod­erne, vooral van de avant-garde kun­st aan te geven. Het betekent in het Ned­er­lands “ontaarde kun­st” (of: gede­genereerde), daar­bij ref­er­erend aan de door het Duitse fascis­tis­che regime wel esthetisch en moreel juist geachte “Arische” kun­st. Het betrof een cam­pagne van de NSDAP om de Duitse kunst­wereld onder haar con­t­role bren­gen, zodat deze voor pro­pa­gan­dis­tis­che doelein­den van de staat kon wor­den ingezet.

[Tekst: Docen­ten­han­dlei­d­ing Muse­um Arn­hem]

IMG_3658
De Predik­er, 1937 | Carel Will­ink
IMG_3659
detail: De Predik­er, 1937 | Carel Will­ink

De meerder­heid van de land­schap­pen die het DVK verza­melde, zou je nationale land­schap­pen kun­nen noe­men. We zien veel pold­ers met molens, water­rijke land­schap­pen met bruggen, plassen of sloot­jes en opval­lend vaak is een rol weggelegd voor knotwilgen. Stads- en dorps­gezicht­en wer­den ook aangekocht. Zij lat­en niet het mod­erne Ned­er­land zien, maar eerder een tijd­loos beeld.

[Tekst: cat­a­lo­gus Muse­um Arn­hem]

IMG_3668
Sicil­ië: huis in de lava, 1936 | Mau­rits Cor­nelis Esch­er
IMG_3669
detail: Sicil­ië: huis in de lava, 1936 | Mau­rits Cor­nelis Esch­er

Mede door een jaren­lang verbli­jf in het buiten­land was Esch­er ver ver­wi­jderd van de Ned­er­landse kunst­wereld. Hij hield zich afz­i­jdig van de Kul­tu­urkamer en het DVK en negeerde in 1942 een ver­zoek van het departe­ment om voor­licht­ing te geven over ruimte, vlak en com­posi­tie. Toch kocht het DVK twee werken van hem, waaron­der ‘Sicil­ië: huis in de lava’.

[Tekst: Muse­um Arn­hem]

Een aparte ruimte is vri­jge­maakt voor scholieren die geïn­spireerd door de the­matiek van de ten­toon­stelling zelf hun invulling mocht­en geven aan Geaarde vs Ontaarde kun­st. Zielige Hitler en Islami­tisch Meis­je met de Par­el vond ik uitsch­i­eters.

IMG_3636a

De ten­toon­stelling Geaarde kun­st. Door de Staat gekocht ’40-’45 is nog te zien tot en met 25 mei 2015 in Muse­um Arn­hem waar nog veel meer moois is te bewon­deren.

~ ~ ~

Verloren geraakt in merkwaardige lussen

Vier dagen vakantie en het eerstvol­gende boek voor de blog­ger­sleesclub (Sabo­teur van Marte Kaan; blog­da­tum 30 april) heb ik al uit. Tijd om iets anders tussendoor te lezen. Helaas heb ik niets van Gabriel Gar­cia Mar­quez staan die ons gis­ter ont­vallen is. Uit de grote stapel ongelezen haal ik de best­seller van Dou­glas Hof­s­tadter tevoorschi­jn: Gödel, Esch­er, Bach — Een eeuwige gouden band. Onlangs moest ik nog eens in de stad zijn (komt bij mij niet al te vaak voor) en dat viel samen met een van de laat­ste dagen van de leegverkoop bij Polare (in Arn­hem geen doorstart). Eerder had ik al de eerste dag per toe­val mogen meemak­en. Deze keer ging ik met min­der boeken de deur uit. Vooral omdat er niet meer zo heel veel over was. Maar gelukkig had­den ze nog wel een mooi eerste­hands exem­plaar van GEB liggen (jam­mer genoeg alleen nog in het Ned­er­lands), een boek waar ik al ver­schil­lende keren aan ben begonnen maar even­zovele keren in ver­strikt ben ger­aakt.

Waar ik dit­maal niet in ver­strikt raak (ten­min­ste, tot nu toe nog steeds niet en ik ben al gevorderd tot halver­wege het een-na-laat­ste seizoen) is in de tv-serie Lost. Gis­ter­avond heb ik weer een aflev­er­ing gekeken als opmaat voor deze korte vakantiepe­ri­ode. Wat me keer op keer opvalt is de onont­war­bare brei aan leu­gens die door de aarts-intri­g­ant Ben Linus wor­den opgele­peld om zijn doel (wat dat dan ook mag zijn) te bereiken. Het is fascinerend hoe dit alle­maal in elka­ar gri­jpt en ik vraag me telkens weer af of dit door de mak­ers vooraf zo uitgedacht is, of dat het organ­isch tot stand is gekomen naar­mate de serie zich ontwikkelde.

Van­daag moest ik meteen aan Ben Linus denken toen ik in het boek van Hof­s­tadter over de para­dox van Epi­menides las: ‘Alle mensen van Kre­ta zijn leu­ge­naars’. Uit de mond van iemand die zelf leefde op het eiland Kre­ta mag dat gerust een opmerke­lijk gezegde zijn. Hof­s­tadter ziet in deze uit­spraak een zoge­naamde ‘Merk­waardi­ge Lus’, te vergelijken met enkele van de beroemde tekenin­gen van Esch­er waarin begin en einde bij elka­ar lijken te komen ter­wi­jl dat ogen­schi­jn­lijk hele­maal niet kan. Het was Gödel die een ver­band legde met de wiskunde en van daaruit de Onvolledighei­dsstelling (of de Stelling van Gödel) ontwikkelde:

Wat de Stelling beweert en hoe zij wordt bewezen zijn twee ver­schil­lende din­gen. In dit boek gaan we uit­ge­breid op bei­de in. De Stelling kan wor­den vergeleken met een par­el en de meth­ode om haar te bewi­jzen met een oester.
[…]
Alle con­sis­tente axioma­tis­che for­mu­lerin­gen van de getalthe­o­rie bevat­ten onbeslis­bare proposi­ties.
Dit is de par­el.
Het is niet een­voudig in deze par­el een Merk­waardi­ge Lus te ont­dekken. Dat komt omdat de Merk­waardi­ge Lus ver­bor­gen ligt in de oester — het bewi­js. Het bewi­js van de Stelling van Gödel draait om het schri­jven van een wiskundi­ge uit­spraak die naar zichzelf ver­wi­jst, of zelf-ref­er­ent is, pre­cies zoals de para­dox van Epi­menides een naar zichzelf ver­wi­jzende uit­spraak in de taal is.
[p.18–19]

Dit is de par­el:

En we zijn weer terug bij Lost.

The Pearl was DHARMA Ini­tia­tive sta­tion num­ber 5. The pur­pose of the sta­tion osten­si­bly appeared to be the video sur­veil­lance of the inhab­i­tants of the Swan sta­tion, but it was lat­er implied that sta­tion was actu­al­ly an elab­o­rate psy­cho­log­i­cal exper­i­ment being car­ried out on the Pearl’s own staff.
[Lost­pe­dia — The Lost Ency­clo­pe­dia]

In Lost wemelt het van de onont­war­bare Merk­waardi­ge Lussen. Of ze geïn­spireerd zijn door Gödel, Esch­er of Bach weet ik niet, maar het geeft mij in ieder geval weer vol­doende stof tot nadenken. En wie weet lukt het me hier­door ook wat verder in het boek van Hof­s­tadter te ger­ak­en met deze con­nec­tie uit onver­moede hoek.

Namas­té!

Prenten­ten­toon­stelling, M.C. Esch­er (litho, 1956)

~ ~ ~