Zoals het klokje in de roman tikt…

tijddali

Of het klopt weet ik niet, maar in mijn beleving ben ik pas echt stripverhalen gaan lezen gedurende de bezoekjes die we brachten aan de broer van mijn vader. Ik kwam daar graag, niet alleen om dat het een gezellig huishouden was maar ook omdat ze een grote verzameling Suske en Wiske hadden. Mee naar huis nemen mocht ik niet, maar blijven logeren om zo meer te kunnen lezen was geen probleem. Op een dag las ik De tuf-tuf-club waarin de Teletijdmachine zijn intrede deed. Wat een geweldige uitvinding! Hoe graag had ik er zelf eentje gehad om mijn eigen tripjes door de tijd te maken. Van alle theoretische, natuurkundige en filosofische vraagstukken die zo’n avontuur met zich meebrengt had ik vanzelfsprekend geen flauw benul.
Dat Suske en Wiske almaar niet ouder werden was me tenslotte ook nog nooit opgevallen. Pas toen ik een korte periode veel science-fiction verhalen ging lezen (waaronder natuurlijk De tijdmachine door H.G. Wells) begon ik meer te begrijpen van  deze complexe aspecten verbonden aan het reizen door de tijd.
Tijd. Het is en blijft een vreemd en ongrijpbaar fenomeen ondanks dat we menen er controle op te hebben door het meetbaar te maken. Denk alleen maar aan de steevast terugkerende consternatie iedere keer wanneer we de klok moeten verzetten. We kunnen er schijnbaar maar niet aan wennen hoeveel invloed de tijd heeft op ons alledaagse leven. Geen wonder dat het onderwerp zo vaak een belangrijke rol speelt in de literatuur.
Voor Hendrik-Jan was Het leven uit een dag door A.F.Th. van der Heijden de aanleiding voor zijn nieuwe #50books vraag over het thema tijd in de roman. Inderdaad een intrigerend gegeven om een voorstelling te maken van hoe een mens in 24 uur zijn totale levenscyclus doorloopt van geboren worden tot aan op hoge leeftijd komen te overlijden. Waarbij het belangrijkste gegeven was dat men alles slechts eenmaal zou meemaken. Wat voor een bijzondere twist zorgt.
Zelf moest ik denken aan zijn romancyclus De tandeloze tijd waarin Albert Egberts een vorm van onsterfelijkheid nastreeft die bereikt kan worden door te ‘leven in de breedte’:

Nietsvermoedend opende ik een deur naar een lang verwaarloosde manier van leven, die ik ooit, bij gebrek aan betere woorden, ‘leven in de breedte’ had genoemd. Want er was een duizelingwekkend bestaan mogelijk – niet ‘in de lengte’, zoals we het gewend waren, maar in de breedte, waar alles sneller verliep, meer in beweging was, geen aardse tijd verloren ging: waar alle gebeurtenissen zich gelijktijdig afspeelden, in plaats van elkaar tijdrovend op te volgen…
[p.21, De slag om de Blauwbrug, A.F.Th. van der Heijden]

Het is een poging om de verwoestende uitwerking van de tijd onschadelijk (lees: tandeloos) te maken. Of ik het toen (en nu) helemaal begrepen heb is me nog steeds onduidelijk. Wel zette het me voor de zoveelste keer aan het denken over de ingewikkelde relatie die we hebben met het ongenaakbare element tijd in ons leven. En ik bleef er over lezen. Door de jaren heen heb ik een voorkeur ontwikkeld met betrekking tot boeken waar tijd een onderscheidende rol speelt in het verhaal. Ook kan ik het vaak niet nalaten om tijdens het lezen van een roman schema’s op te stellen van het tijdsverloop. In mijn bespreking van Het labyrint door Sigge Eklund voor de bloggersleesclub ‘Een perfecte dag voor literatuur’ heb ik onderstaand voorbeeld gebruikt:

onbegrijpelijk

Een roman op deze wijze visueel inzichtelijk gemaakt ziet er ineens heel anders uit. Vind ik zelf tenminste. Het wijst me op verbanden die me anders niet opgevallen zouden zijn. Of ik herken beter bepaalde inconsistenties in het verhaal die ik wel aangevoeld had maar niet kon duiden. Kortom, met tijd kan ik me best een tijdje bezighouden.
Laat ik afsluiten met enkele titels van boeken waarin (zoals Hendrik-Jan het aangeeft) ‘het spel met de tijd mooi gespeeld’ wordt:

  • Reis om de wereld in tachtig dagen (1873) – Jules Verne; en dan met name natuurlijk vanwege het geweldige einde;
  • Cloud Atlas – David Mitchell; begint in het verleden om per hoofdstuk verder de toekomst in te gaan, om vervolgens weer terug te keren naar het beginpunt;
  • The Fermate – Nicholson Baker; de hoofdpersoon heeft de gave om de tijd stil te zetten zodat hij de mensen op zijn gemak kan bekijken;
  • Time’s arrow – Martin Amis; de verteller zit in het lichaam van een man waarbij het tijdsverloop in omgekeerde richting gaat.

~ ~ ~
Dit is een bijdrage voor het #50books initiatief dat in 2016 door Hendrik-Jan de Wit wordt verzorgd.
Vraag 13
In welke roman wordt volgens jou het spel met de tijd mooi gespeeld?

Lionel Asbo – Martin Amis

Bij elk boek waarin je begint te lezen heb je bepaalde verwachtingen. Ik tenminste wel. Het komt maar heel zelden voor dat ik me niet van te voren heb verdiept in auteur en/of (onderwerp van) het boek waar ik de komende dagen kostbare tijd in ga investeren. Dat wil niet zeggen dat het soms toch anders uitpakt dan ik verwacht had. Zo ook bij Lionel Asbo – State of England.

Lionel Asbo – a very violent but not very successful young criminal – is going about his morning duties in a London prison when he learns that he has just won 139,999,999.50 on the National Lottery. This is not necessarily good news for his ward and nephew, the orphaned Des Pepperdine, who still has reason to fear his uncle’s implacable vengeance.

Lionel Asbo – State of England
Martin Amis
Uitgeverij Jonathan Cape – London
ISBN 9780224096218

~ ~ ~

Vraag me niet waarom ik er op gehoopt had, maar heel eerlijk gezegd viel het gewelddadige karakter van het verhaal me tegen. In die zin, dat ik het gewelddadiger had verwacht. Misschien was het de kaft met de typerende hooligan prominent in beeld. Waarbij de subtiel aangebrachte bloedspetters (toch?) en de minder subtiel aanwezige bull-terriërs me nog eens extra reden gaven te verwachten dat hier hoogstwaarschijnlijk met de botte bijl intermenselijk relatiemanagement bedreven ging worden. Verder had ik vroeger werk van Martin Amis gelezen waar ik af en toe een keer moest slikken en mezelf herinneren dat het maar fictie was (het is maar fictie!) voordat ik weer door kon lezen. En als laatste had ik al enkele recensies voorbij zien komen waaruit duidelijk werd dat het er in de omgeving van Lionel Asbo niet bepaald zachtzinnig aan toeging. Niet in de laatste plaats door het handelen van Lionel Asbo zelf.

Dit alles, gecombineerd met het hemeltergende gegeven dat juist deze asociale Asbo een fabelachtige hoofdprijs in de loterij wint terwijl zijn neefje Des Pepperdine (de goedzak in het verhaal) met lege handen blijft en zelfs nog meer afhankelijk wordt van zijn uiterst wispelturige en agressieve oom, leek me in de handen van Martin Amis een hedendaagse zedenschets om van te smullen. Laat maar eens zien waar Engeland staat.

Maar het werd het ‘m niet helemaal. Terwijl alle ingrediënten leken te kloppen. Lionel is inderdaad uitermate onvoorspelbaar gewelddadig. De situatie van Des Pepperdine wordt met de dag nijpender omdat het geheim wat hij met zich meedraagt ieder moment ontdekt zou kunnen worden door Lionel. Met alle gevolgen vandien. En dus is er spanning volop.

Maar toch. Maar toch.

Had ik er teveel van verwacht? Had ik er iets anders van verwacht? Moet ik eens stoppen met die verwachtingen?

Ik weet het niet. Doch één ding weet ik wel. Ik heb het boek met plezier gelezen. En volgens mij zit er meer in dan ik bij eerste lezing heb gezien (omdat ik misschien met de ‘verkeerde ogen’ heb gelezen). Het verhaal gaat dus in de herkansing.

Eindoordeel: mag blijven

~ ~ ~

Ga naar mijn boekenkast om alle tot dusverre besproken boeken te vinden en wie weet zit er eentje tussen die weg mag en waar jij al tijden naar op zoek bent.

~ ~ ~

Time’s Arrow – Martin Amis

Boeken waar ik een haat-liefde verhouding mee heb. Natuurlijk heb ik die ook in mijn boekenkast. De vraag is wat er met zo’n boek gaat gebeuren wanneer ik het uit de kast pak en een keuze moet maken of het mag blijven of beter kan vertrekken. Is de haat het sterkst of overwint de liefde alles? We gaan het vandaag zien bij:

Tod T. Friendly, now living in a peaceful American suburb, is a doctor who once worked in the medical section at Auschwitz. Narrating Dr. Friendly’s story is one of the strangest and most original creations of modern literature: a doppelgänger imprisoned within Dr. Friendly, sharing his every sensory impression, a separate consciousness that is literally living the doctor’s life, moment by inverted moment, backward from death to birth. This spectral observer’s ignorance of the doctor’s past combines with the reader’s awful knowledge to reverse the numbing effects of time and gives history the impact of direct experience.

Time’s Arrow or The Nature of the Offense
Martin Amis
Uitgeverij Harmony Books – New York
ISBN 9780517585153

~ ~ ~

Dit boek heb ik twee keer gelezen. En ik weet zeker dat ik het een derde keer ga lezen. En misschien zelfs nog wel een vierde keer.

Vanwaar dan de aangehaalde haat als vermeld in de eerste alinea? Wel, dat heeft vooral te maken met het feit dat het boek zo ontzettend moeilijk leesbaar is. Niet zozeer door de gebruikte stijl maar vanwege de complexiteit van het verhaal. Het wordt namelijk van achter naar voor opgediend. Waarbij de verteller als een zelfstandig (maar tevens onzichtbaar) persoon ‘aanwezig’ is in het hoofd van de hoofdpersoon. En deze hoofdpersoon is een voormalig chirurg die volop experimenten heeft uitgevoerd in de vernietigingskampen ten tijde van de tweede wereldoorlog. Alleen heeft onze verteller dat niet door omdat voor hem de geschiedenis van de persoon waarin hij huist, voor hem nog toekomst is.

Volg je het nog?

Dat dacht ik al. Niet erg. Ik worstel er ook mee. Daarom heb ik het twee keer moeten lezen. Wat nog steeds niet genoeg is om goed te bevatten hoe uiterst ingenieus dit verhaal in elkaar zit door op deze manier met tijd en perspectief te experimenteren. Je moet zo verschrikkelijk geconcentreerd blijven lezen dat ik beide keren merkte een bepaald leesplezier te verliezen. Dat hoop ik bij een derde of desnoods vierde keer wel te ervaren omdat ik dan waarschijnlijk de grote lijnen van het verhaal beter paraat heb.

Want kijk je voorbij het experiment dan zie je dit bijzondere verhaal zich ontvouwen op een heel aparte manier die je doet duizelen. Aan de ene kant heb je dus het verhaal van Tod T. Friendly, die ondanks zijn onschuldige naam wel degelijk mede schuldig is aan de meest gruwelijke misdaden tegen de menselijkheid. Alleen moet je in staat zijn om te ontcijferen wat de verteller in het hoofd van Tod ons aan informatie geeft. Bij alles moet je nadenken wat er nu precies gebeurt. Want de verteller ziet het vanuit zijn perspectief, terwijl het zich juist geheel omgekeerd heeft afgespeeld.

Voorbeeldje (en vergeet niet dat voor de verteller de dag begint juist voordat Tod in slaap valt, en eindigt bij zijn ontwaken):

Is it just me, or is this a weird way to carry on? All life, for instance, all sustenance, all meaning (and a good deal of money) issue from a singe household appliance: the toilet handle. At the end of the day, before my coffee, in I go. And there it is already: that humiliating warm smell. I lower my pants and make with the magic handle. Suddenly it’s all there, complete with toilet paper, which you use and then deftly wind back on the roll. Later, you pull up your pants and wait for the pain to go away. The pain, perhaps, of the whole transaction, the whole dependency. No wonder we cry when we do it. Quick glance down at the clear water in the bowl. I don’t know, but it seems to me like a hell of a way to live. Then the two cups of decaf before you hit the sack.
[p.11]

Na het lezen van zo’n alinea ga ik onwillekeurig weer zin voor zin terug lezen om te begrijpen hoe het nu werkelijk is gegaan, zodat ik vervolgens weer beter begrijp wat de verteller heeft gezien. Erg vermoeiend maar tevens erg waardevol omdat je zo gedwongen wordt anders te kijken naar normale dagelijkse handelingen of (later/eerder) het vervreemdende effect te ondergaan van het lezen over ernstig verzwakte patiënten die na grondig behandeld te zijn door Tod redelijk opgeknapt de operatiekamer verlaten…

Eindoordeel: mag blijven

~ ~ ~

Ga naar mijn boekenkast om alle tot dusverre besproken boeken te vinden en wie weet zit er eentje tussen die weg mag en waar jij al tijden naar op zoek bent.

~ ~ ~