Duelleren rondom paard

Deze blog­post is deel 10 van 43 in de serie Een per­fecte dag voor lit­er­atu­ur

De roman Duel met paard van Pauline Genee heeft een mooi mot­to. Zo mooi dat ik het hier in z’n geheel overneem:

Als werke­lijkhei­d­szin bestaat, en nie­mand zal eraan twi­jfe­len dat die bestaan­srecht heeft, dan moet er ook iets bestaan dat je ‘mogelijkhei­d­szin’ kunt noe­men. Wie die bez­it zegt bijvoor­beeld niet: hier is dit of dat gebeurd, zal gebeuren, moet gebeuren, maar: hier zou, moest, of had iets kun­nen gebeuren. En als je hem dan van het een en ander uitlegt dat het is zoals het is, dan denkt hij: ach, het zou waarschi­jn­lijk ook anders kun­nen zijn.
[Robert Musil, De man zon­der eigen­schap­pen]

Ik weet het natu­urlijk niet zek­er, maar ik heb het ver­moe­den dat schri­jf­ster Genee met dit mot­to in het hoofd naar ‘de feit­en’ heeft gekeken over het won­der­paard Hans, dat echt heeft geleefd in Berli­jn aan het begin van de vorige eeuw. In de geschiedenis­boeken staat beschreven wat er ‘echt’ is gebeurd en hoe het is afgelopen. Maar, zo kun­nen we aflei­den uit de ver­ant­wo­ord­ing achter in haar boek, ‘het zou waarschi­jn­lijk ook anders kun­nen zijn’. Wat gere­sul­teerd heeft in een prachtige debu­utro­man waar­bij ik alleen van­wege het mot­to een tijd­lang op het ver­keerde been ben gezet. Ik had namelijk een ver­haal verwacht dat mij tij­dens het lezen her­haaldelijk in ver­war­ring zou bren­gen door aller­lei wendin­gen te intro­duc­eren die het voor­gaande in een ander licht zouden zetten.

Niet van dat al. Deze pret­tig lees­bare en met oog voor detail geschreven his­torische roman bli­jft ver­haal­tech­nisch net­jes bin­nen de lijn­t­jes. De hoofd- en bij­fig­uren wer­den keurig voorgesteld wan­neer ze ten tonele ver­sch­enen, waar­bij ik me achter­af hoo­gu­it afvroeg of de ene figu­ur niet teveel en de ander te weinig aan­dacht of achter­grond had meegekre­gen. Maar dat heeft niets afgedaan aan het ver­haal. Dat zit goed gecon­strueerd in elka­ar en ik las het in twee kort op elka­ar vol­gende sessies adem­loos uit zon­der ergens verveeld te rak­en. Zelfs toen ik door begon te kri­j­gen hoe het ver­haal ver­moedelijk zou eindi­gen zat er vol­doende span­ning in (niet in de vorm van actie of sus­pense, maar nieuws­gierig mak­ende ontwik­kelin­gen hoe het einde zich pre­cies zou ontvouwen) om door te bli­jven lezen. Een groot com­pli­ment aan de schri­jf­ster.

Waar ik hier wil bli­jven stil­staan is bij de titel. Niet zozeer om die te verk­laren alswel om een link te leggen naar de duels in het ver­haal. Want wat me opviel naar­mate het ver­haal vorderde is dat ik meer en meer duels zag ontstaan ter­wi­jl het paard Hans met rust gelat­en werd. Of zou Wil­helm Von Osten (de paar­den­train­er) met/via het paard Hans een stri­jd lev­eren tegen de weten­schap? Het is iets wat me nu pas te bin­nen­schi­et. Maar laat ik eerst in willekeurige vol­go­rde de ver­wi­jzin­gen naar duels of (inner­lijke) stri­jd opsom­men die ik geturfd heb:

  • Frau Piehl vecht tegen Emilio om de aan­dacht van Wil­helm alsook om het oude vertrouwde van de bin­nen­plaats terug te verov­eren;
  • tussen Emilio en Franz is er ver­schil van mening over de ware aard van kun­st en in hoev­erre ze afgeweken zijn van hun ide­alen tij­dens de stu­den­ten­ti­jd op de kun­sta­cad­e­mie;
  • daar­naast wil Emilio zich bewi­jzen ten opzichte van Franz om in de gun­st te vallen van Mary (de vrouw van Franz);
  • Emilio vertelt een anec­dote over hoofd­com­mis­saris Von Hinck­eldey die een ver­bod moest zien te hand­haven op duels;
  • Wil­helm vecht om erken­ning tegen zijn reeds lang overleden vad­er als bewi­js dat de onder­wi­js­meth­ode gehanteerd door Wil­helm wel degelijk suc­cesvol kan zijn;
  • Wil­helm voert een inner­lijk gevecht tegen zijn homo-ero­tis­che gevoe­lens;
  • Frau Piehl haalt herin­ner­in­gen op aan de tijd van vroeger toen ze stiekem een duel mocht aan­schouwen;
  • Franz daagt Emilio uit voor een echt duel.

Of dit lijst­je volledig is dat mogen jul­lie bepalen (aan­vullin­gen zijn welkom). Het sterke nu van Pauline Genee is dat ze naar mijn over­tuig­ing al deze ver­melde duels heel gedoseerd in haar ver­haal heeft ver­w­erkt. Voor mij had het een effect dat ze het ver­haal gaan­deweg doen lat­en werve­len. Het geeft het geheel een eigen dynamiek. Iedereen is bezig een gevecht te lev­eren. Soms kan dat bij­na uit­mon­den in een stri­jd op lev­en en dood, soms bli­jft het bij iets kleins. Maar het brengt hen alle­maal in beweg­ing. Op zoek naar erken­ning, ver­loss­ing, liefde en wat al niet meer.

En mid­den van dat alles staat daar Hans. Af en toe nukkig, maar meestal onbe­wogen tikt hij met zijn hoef op de grond om de uitkomst van een som te geven. Hans is de con­stante in deze geschiede­nis. Hij doet z’n ding. De wereld om hem heen probeert verk­larin­gen te vin­den voor wat ze zien. Zelfs wan­neer mijn nieuw ver­wor­ven inzicht klopt dat Wil­helm met Hans als inzet een duel lev­ert met het weten­schap­pelijke estab­lish­ment in Duit­s­land, dan nog zal het Hans worst wezen.

Een ver­haal heeft een rust­punt nodig. Met Hans heeft Pauline Genee die gevon­den. Daaromheen speelt het lev­en zich af. Het werke­lijke en het mogelijke. In Duel met paard kri­j­gen we een onwaarschi­jn­lijk mooie mogelijke werke­lijkheid voorgeschoteld.

Berli­jn, 1904. De hoofd­stad is in de ban van het won­der­paard Hans, dat reke­nen kan. Geleer­den staan voor een raad­sel: is het bedrog, of kan het dier werke­lijk wortel­trekken? De oude Von Osten, die weke­lijks op zijn bin­nen­plaats met hem optreedt, bli­jft aldoor hopen op erken­ning.
De ver­schi­jn­ing van Emilio Ren­dich, een flam­boy­ante schilder die over de juiste con­tacten beschikt, is een buitenkans. Maar als die zich aan de vooravond van de langverwachte onder­zoekscom­missie laat aflei­den door een ver­bo­den liefde, slaat ook bij hem de twi­jfel over de rekenkun­st van het dier toe.

Duel met paard
Pauline Genee
Uit­gev­er­ij Queri­do
ISBN 9789021449777

~ ~ ~