Verplichte rustdag

Soms probeer ik me voor de geest te halen hoeveel vri­je tijd ik ‘vroeger’ had voor­dat inter­net en social media er onge­merkt maar genade­loos beslag op leg­den. Onvoorstel­baar hoeveel uren ik op een dag aan bijvoor­beeld lezen en sporten kon best­e­den ter­wi­jl ik ook nog gewoon naar school ging en huiswerk moest mak­en. Het doet me af en toe ver­lan­gen naar een ver­plichte rustdag per week waar alle elek­tro­n­is­che appa­ratu­ur bedoeld voor con­sump­tie cen­traal uit­geschakeld wordt.

Ik moest er aan denken toen ik in de biografie van Freud de vol­gende pas­sage las:

Ter­wi­jl hij hevig ver­langde naar zijn ver­loofde in het verre Wands­bek, vulde Freud de lege uren door Don Qui­chot te her­lezen […] Dit was nu de straatarme jonge arts die meer boeken kocht dan hij zich kon veroorloven en met diepe ontroer­ing en min­stens zoveel plezi­er tot diep in de nacht klassieke werken las.
[p.62, Freud. Pio­nier van het mod­erne lev­en, Peter Gay]

Sig­mund Freud wil graag met zijn ver­loofde in het huwelijk tre­den maar hem ont­breekt een goed inkomen en daarom zoekt hij werk in het Alge­meen Zieken­huis van Wenen om op die manier ervar­ing op te doen met patiën­ten als voor­berei­d­ing voor een eigen medis­che prak­tijk. In de jaren die vol­gen verdiept Freud zich in veel onder­zoeks­ge­bieden, var­iërend van neu­rolo­gie tot chirurgie maar toch weet hij daar­naast vol­doende tijd te vin­den voor het lezen van ‘leer­meester uit vele eeuwen: de Grieken, Rabelais, Shake­speare, Cer­vantes, Molière, Less­ing, Goethe, Schiller’.

Nog­maals, onvoorstel­baar. Miss­chien moet ik die ver­plichte rustdag (al is het alleen voor mezelf van toepass­ing) toch eens serieus over­we­gen.

IMG_3861
Mijn eerste snap­shat foto

Vermoorde onschuld

Of en in hoev­erre het gedacht­en­goed van Sig­mund Freud inmid­dels is achter­haald weet ik niet pre­cies. Wat ik wel weet is dat het lezen in deel 1 (The Edu­ca­tion of the Sens­es) van ‘The Bour­go­is Expe­ri­ence — Vic­to­ria to Freud’ me goed bevalt. En dan met name dat de vele ver­wi­jzin­gen naar het werk van Freud me elke keer opnieuw aan het denken zetten. Zo speelt al enkele dagen het vol­gende ter­loops ver­melde zin­net­je door mijn hoofd:

We know from Freud that the guilt of the inno­cent is the hard­est of all to bear.
[p.104, Edu­ca­tion of the Sens­es, Peter Gay]

Er was een tijd in mijn lev­en dat alles ron­dom me niet hele­maal ging zoals het hoorde te gaan. Zon­der dat ik daar hoe­ge­naamd schuldig aan was had ik er toch ontzettend veel last van. Niet dat ik er toen­der­ti­jd iets van liet merken. Schuld­be­wust stopte ik het alle­maal diep weg waar het alleen op momenten wan­neer ik alleen was de kop kon opsteken en mij wakker hield uit mijn slaap of me in lethargie deed verzinken ter­wi­jl ik geacht werd mijn huiswerk te mak­en. En nog steeds heb ik er zo af en toe last van.

Inmid­dels kan ik met de ken­nis van nu bere­deneren dat mij hoe­ge­naamd niets te ver­wi­jten viel aan de sit­u­atie van toen. Maar dat is slechts de the­o­rie. De prak­tijk van mijn inner­lijk lev­en schi­jnt daar lak aan te hebben. Laat staan dat het met terug­w­erk­ende kracht iets aan de alge­hele malaise tij­dens een gedeelte van mijn jeugd kan veran­deren.

Gaan­deweg merk ik dat door het lezen over het burg­er­lijk lev­en in de 19de eeuw op de aansteke­lijke manier waarop Peter Gay dit doet, ik hier­na veel meer wil weten over het lev­en en werk van Sig­mund Freud en daar­naast over de meth­ode van geschied­schri­jv­ing zoals toegepast in de psy­chohis­to­ry. Alsof ein­delijk een aan­tal zak­en op z’n plaats vallen die al sluimeren sinds ik ooit (bij­na impulsief, maar daarover zal Freud ook wel iets te zeggen hebben) abrupt mijn baan bij Philips opzegde om alsnog Geschiede­nis aan de Uni­ver­stiteit van Utrecht te gaan stud­eren.

Het is mooi dat ik hier­voor opnieuw bij Peter Gay te rade kan gaan want hij heeft over bei­de onder­w­er­pen diverse stan­daard­w­erken op zijn naam staan:

  • His­to­ri­ans at Work, 1972
  • Style in His­to­ry, 1974
  • Freud, Jews, and Oth­er Ger­mans: Mas­ters and Vic­tims in Mod­ernist Cul­ture, 1978
  • Freud for His­to­ri­ans, 1985
  • A God­less Jew: Freud, Athe­ism, and the Mak­ing of Psy­cho­analy­sis, 1987
  • Freud: A Life for Our Time, 1988
  • Edi­tor The Freud Read­er, 1989
  • Read­ing Freud: Explo­rations & Enter­tain­ments, 1990
  • Sig­mund Freud and Art: His Per­son­al Col­lec­tion of Antiq­ui­ties, 1993

~ ~ ~

Dankzij de poetsvrouw

Omdat de poet­svrouw iedere don­derdag komt, en omdat ik vorige week don­derdag vrij was, moest ik het huis uit. Zo werkt zij dat. Ik vond het wel een goed idee om de bieb in Arn­hem eens te gaan bezoeken. Om mezelf een houd­ing te geven toen ik daar een­maal was besloot ik ter­stonds lid te wor­den nadat ik een aan­tal jaren verza­akt had. Een paar uur lat­er liep ik opge­to­gen terug naar mijn auto met een hele stapel boeken onder de arm waar­voor ik hele­maal geen tijd had om ze te lezen. Gelukkig had ik vri­jdag ook nog vrij.

Het eerste boek waar­voor mij de tijd ont­brak om het te lezen was Edu­ca­tion of the Sens­es, deel 1 uit de serie The Bour­geois Expe­ri­ence — Vic­to­ria to Freud geschreven door de his­tori­cus Peter Gay. De totale serie bestaat uit 5 delen en ondanks dat ik daar zek­er geen tijd voor heb ga ik ze bin­nenko­rt alle­maal één voor één in huis halen. Cen­traal onder­w­erp van de serie is een alom­vat­tende studie naar ‘the Euro­pean and Amer­i­can mid­dle class­es from the 1820s to the out­break of World War I’.

Deel 1 begint allereerst met een poging om ‘bour­geoisie’ te definiëren. Con­clusie: dat valt nog niet mee. Daar­na wordt Mabel Todd Loomis opgevo­erd. Zij was een vri­jge­vocht­en vrouw die een flinke stapel dag­boeken heeft nage­lat­en waarin zij nauwgezet maar wel cryp­tisch gecodeerd ver­slag doet van haar sek­suele lev­en als getrouwde vrouw en minnares. Vol­gens Peter Gay, een groot fan van Freud en aan­hang­er van de psy­chohis­to­ry, is haar ver­haal ‘though excep­tion­al in many ways’ een weer­spiegeling van ‘the yearn­ings and pas­sions of count­less oth­ers in the nine­teenth cen­tu­ry’.

In hoev­erre de vol­gende con­sta­ter­ing door Gay een weer­spiegeling is van zijn eigen opvat­tin­gen over het huwelijk is iets wat ik me dan weer afvraag door­dat er in de voor­gaande bladz­i­jdes zo vaak gespro­ken wordt over pro­jec­tie en onder­druk­te emoties:

Mar­riage, far from dim­ming the Todds’ sex­u­al ardor, or reduc­ing it to pleas­ant, drowsy monot­o­ny, only enhanced it.
[p.81, Edu­ca­tion of the Sens­es, Peter Gay]

 IMG_3786

With this book, Peter Gay begins a project of enor­mous scope and imag­i­na­tion: a mul­ti-vol­ume study of the Euro­pean and Amer­i­can mid­dle class­es from the 1820s to the out­break of World War I. The Bour­geois Expe­ri­ence will even­tu­al­ly com­prise at least five vol­umes as Gay explores the much-neglect­ed but all-impor­tant role that human dri­ves and emo­tions played in the shap­ing of Vic­to­ri­an cul­ture. This vol­ume, Edu­ca­tion of the Sens­es, focus­es on sex­u­al­i­ty and will be fol­lowed by The Ten­der Pas­sion, which will cen­ter on the range of Vic­to­ri­an atti­tudes and approach­es to love. Lat­er vol­umes will dis­cuss the way the bour­geoisie dealt with aggres­sion and con­flict. This is, in the author’s words, “his­to­ry informed by psy­cho­analy­sis” — a bold schol­ar­ly ven­ture that promis­es an unpar­al­leled view into the inner life of an end­less­ly fas­ci­nat­ing cul­ture.

~ ~ ~

De Oogst 2001 — 2010 (1)

Vorige week (vri­jdag 2 juli 2010) begon in de NRC een nieuwe serie boekbe­sprekin­gen. Ik citeer: “De jaren nul barst­ten van de spraak­mak­ende non-fic­tie – van ‘No Logo’ tot ‘Dead Aid’. In de serie ‘De Oogst 2001 – 2010’ elke week een boek dat onze blik op de wereld veran­derde.” De aftrap wordt gedaan aan de hand van het boek ‘Rad­i­cale Ver­licht­ing. Hoe Ned­er­landse denkers het gezicht van onze cul­tu­ur voor­goed veran­der­den.’ Het is geschreven door Jonathan Israel en ver­scheen als ‘Rad­i­cal Enlight­en­ment’ begin 2001.

Bij de auteur had ik in eerste instantie heel even­t­jes een soorte­ment van ‘Yes-gevoel’. Een kort moment waande ik mezelf in het selecte groep­je ‘Spraak­mak­ende Boeken lez­ers’, maar al snel moest ik mezelf uit een ontken­nings­fase zien te halen. Ik had het des­be­tr­e­f­fende boek niet gelezen. Wel een andere titel van hem, namelijk ‘Dutch pri­ma­cy in World Trade 1585–1740’. Eén van de zeldzame keren dat ik tij­dens mijn studi­eti­jd een boek slechts met de aller­g­root­ste moeite heb uit­gelezen. In mijn herin­ner­ing is het een oneindi­ge opsom­ming van han­del­swaren die wij, Ned­er­lan­ders, over de gehele toen­ma­lig bek­ende wereld ex- en impor­teer­den. Ruim­schoots aange­vuld met tabellen en grafieken.

Toch wel nieuws­gierig gewor­den of het echt zo ver­schrikke­lijk was, zocht ik het boek op. En gelukkig had mijn geheugen me deze keer niet voor de gek gehouden. Voor­beeld­je? Ik sla een willekeurige pag­i­na open en lees over de Spaanse aan­vallen (eerlijk waar, puur toe­val!) op onze har­ingvloot vanaf de jaren 1625:
“All of the Dutch fish­ing ports felt the weight of the Dunkirk offen­sive, the haem­or­rhage con­tin­u­ing down to 1646. For some of the Maas fleets we have sta­tis­tics which indi­cate the scale of the loss­es. The Schiedam her­ring fleet caught one third less her­ring in the 1620s than in the pre­vi­ous decade, and in the 1630s reg­is­tered the low­est catch over a decade in the town’s his­to­ry from the ear­ly six­teenth cen­tu­ry down to 1720. For Zee­land and the West Frisian ports we lack com­pa­ra­ble data.”
Ik zal jul­lie de bijgevoegde sta­tistieken en tren­d­analy­ses besparen. De strekking moge duidelijk zijn. Inclusief noten en index is het geheel 462 pagina’s dik.

Wat zou deze Jonathan Israel dan nu in 2001 geschreven hebben dat het vol­gens Arnold Heumak­ers past in het door hem gehanteerde selec­tiecri­teri­um: “het feit dat een boek in het col­lec­tieve geheugen woont als een begrip – de ‘bots­ing der beschavin­gen’, het ‘einde van de geschiede­nis’.”
In zijn ogen heeft het te mak­en met het feit dat kort na ver­schi­j­nen van het boek ‘Rad­i­cal Enlight­en­ment’ de aan­val op de Twin Tow­ers plaatsvond. Al snel werd dit gezien als een aan­val op de West­erse beschav­ing. En toen uit­gelegd moest wor­den waar die beschav­ing dan wel uit bestond, werd over­we­gend ver­wezen naar ‘de Ver­licht­ing, als de bron van onze belan­grijk­ste seculiere waar­den’. Zo ontstond een behoefte om meer te weten te komen over die Ver­licht­ing. Wel­nu, het boek van Israel vold­eed per­fect aan deze vraag. Het was gede­tailleerd van opzet (kan ik me iets bij voorstellen), up-to-date en lees­baar geschreven (dit laat­ste kost me meer moeite om er iets bij voor te stellen). Israel werd een veel­gevraagd sprek­er om uit­leg te geven over de these dat de Islam nooit een Ver­licht­ing heeft gek­end en dat daar­door vri­jheid en tol­er­antie, alsook de schei­d­ing van kerk en staat veel min­der een rol van beteke­nis hebben gekre­gen.

In 2007 heeft Israel een ver­volg uit­ge­bracht, ‘Enlight­en­ment Con­test­ed’ dat meer aansluit­ing zocht bij het debat dat sinds Sep­tem­ber 2001 was gevo­erd. Dat kwam hem op kri­tiek te staan van­wege het ‘anachro­nis­tis­che’ gehalte van zijn betoog. Het was alle­maal net iets te sim­plis­tisch toegeschreven vanu­it de nogal chao­tis­che en diverse gebeurtenis­sen tij­dens de Ver­licht­ing naar onze huidi­ge opvat­tin­gen over sec­u­lar­isatie en democ­ra­tie. Alsof het alle­maal vanzelf­sprek­end was.
Toen ik het artikel van Heumak­ers uit had, betrapte ik mezelf er op dat ik eigen­lijk ner­gens echte duidelijkheid verkreeg over het feit waarom dit boek in ons col­lec­tieve geheugen woont. Er zijn in de afgelopen 10 jaar andere boeken ver­sch­enen die ik (nog) niet heb gelezen, maar waar­van de bek­end­heid (en de stelling­name) des­on­danks bij mij bek­end is. Zoals bijvoor­beeld het al eerder aange­haalde boek van Nao­mi Klein, ‘No logo’.

Als we het dan toch over de Ver­licht­ing hebben, dan gri­jp ik terug op een ander boek uit mijn studi­eti­jd, en wel een­t­je van Peter Gay, ‘The Enlight­en­ment. An inter­pre­ta­tion’ uit 1969. Dit was in mijn opinie zek­er een uiterst lees­baar boek. Ook breed opgezet en up-to-date. Vooral de hoofd­stukken over ‘The sci­ence of man’, ‘The sci­ence of soci­ety’, ‘The pol­i­tics of decen­cy’, ‘The pol­i­tics of expe­ri­ence’ en ‘The pol­i­tics of edu­ca­tion’ heb ik vak­er dan een­maal gelezen. De veran­derende opvat­tin­gen over tol­er­antie beschreef Gay op deze manier:
“The most promi­nent casu­al­ty of this attack on tra­di­tion was the idea of hier­ar­chy, the idea that soci­ety is divine­ly, eter­nal­ly ordered in ranks. […] the pre­pon­der­ant polit­i­cal thought of the Enlight­en­ment, a kind of snob­bish lib­er­al­ism, at least envi­sioned the pos­si­bil­i­ty, and pro­claimed the desir­abil­i­ty, of a soci­ety open to tal­ents, in which com­mon­ers, even from poor cir­cum­stances (espe­cial­ly if they were men of let­ters) might rise to posi­tions of influ­ence, wealth, and sta­tus. Rea­son, abil­i­ty, even luck, rather than birth, were the cri­te­ria by which the philosophes want­ed men to be judged in soci­ety.”
Ik weet nog dat ik al lezende ver­liefd werd op de Ver­licht­ing.

Maar ik ga alsnog het boek van Israel bestellen en zien of hij dezelfde vlam kan doen opwakkeren.
En als laat­ste ben ik natu­urlijk benieuwd welk boek deze week (vri­jdag 9 juli 2010) uitverkozen is om in De Oogst opgenomen te wor­den. Zal het er dit­maal wel een­t­je zijn die ik gelezen heb?
Ik hou jul­lie op de hoogte.

~ ~ ~